۸ شهریور ۱۲۸۶۱۲۸۶
ترور امینالسلطان (اتابک اعظم) در برابر مجلس، همزمان با امضای قرارداد تقسیم ایران در سنپترزبورگ
هشتم شهریور ۱۲۸۶، دو رویداد در دو گوشهٔ جهان، سرنوشت ایران را رقم میزنند. در تهران، میرزا علیاصغرخان امینالسلطان، معروف به اتابک اعظم، صدراعظم وقت و از امضاکنندگان قرارداد رژی تنباکو، هنگام خروج از مجلس شورای ملی، هدف گلولهٔ عباسآقا تبریزی، صراف آذربایجانی و از فداییان مشروطهخواه، قرار میگیرد. عباسآقا، که به تحریک برخی چهرههای مشروطهخواه از جمله سید حسن تقیزاده دست به این کار زده بود، پس از شلیک، خود را نیز در محاصره میبیند و با گلولهای به خودش، جان میدهد. ترور اتابک، در فضای پرتلاطم نهضت مشروطه، به تقویت جریان مشروطهخواهان و در نهایت به فتح تهران کمک میکند.
اما در همان روز، در سنپترزبورگ، پایتخت روسیه، سر آرتور نیکلسون، سفیر کبیر بریتانیا، و الکساندر ایزولسکی، وزیر خارجهٔ روسیهٔ تزاری، قراردادی امضا میکنند که بعدها به نام «قرارداد ۱۹۰۷» یا «قرارداد سنپترزبورگ» شناخته میشود. بر اساس این قرارداد، بدون آنکه دولت ایران در تصمیمگیری نقشی داشته باشد، کشور به سه بخش تقسیم میشود: منطقهٔ شمالی، از خط فرضی میان قصرشیرین تا اصفهان، یزد، خواف و مرز افغانستان، بهعنوان حوزهٔ نفوذ روسیه؛ منطقهٔ جنوبی، از بندرعباس تا کرمان و بیرجند، بهعنوان حوزهٔ نفوذ بریتانیا؛ و یک منطقهٔ میانی بیطرف. همزمان، سر پرسی کاکس، وزیر مختار انگلیس، قرارداد تقسیم ایران را در یادداشتی به وزارت امور خارجهٔ ایران نیز تسلیم میکند.
این همزمانیِ عجیب، یک درام دوگانه میسازد، در تهران، جوانی برای دفاع از قانون اساسی نوپای مشروطه جان صدراعظم را میگیرد، و در همان ساعتها، در پایتخت یک امپراتوری دیگر، همان کشور بدون اطلاع مردمش، میان دو قدرت بزرگ تکهتکه میشود.