سید جلال دهقانی فیروزآبادی کیست؟

دکتر سید جلال دهقانی فیروزآبادی، استاد تمام و یکی از برجسته‌ترین نظریه‌پردازان روابط بین‌الملل و سیاست خارجی در ایران معاصر، متولد ۲ فروردین ۱۳۴۴ در شهر میبد استان یزد، یکی از مرجع‌های اصلی مطالعات سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در دو دهه گذشته به شمار می‌رود. دهقانی فیروزآبادی، که در ۲۹ آذر ۱۴۰۴ با حکم سید کمال خرازی، رئیس شورای راهبردی روابط خارجی، به‌عنوان دبیر این شورا منصوب شد، یکی از معدود چهره‌های آکادمیک ایران است که علاوه بر سابقه پربار پژوهشی-آموزشی، در نهادهای راهبردی-سیاست‌گذاری حوزه سیاست خارجی نیز نقش‌آفرینی ساختاری دارد.

اهمیت سید جلال دهقانی فیروزآبادی در سپهر آکادمیک-سیاسی ایران از چند جهت قابل بررسی است. نخست، جایگاه او به‌عنوان جوان‌ترین استاد تمام رشته علوم سیاسی و روابط بین‌الملل در ایران ـ که نشانه‌ای از سرعت بی‌سابقه پیشرفت آکادمیک او در سلسله‌مراتب دانشگاهی است ـ او را در شمار نخبگان آکادمیک نسل میانی این رشته قرار می‌دهد. دوم، پشتوانه تحصیلی متمایز او ـ با دکترای روابط بین‌الملل از دانشگاه بروکسل بلژیک در سال ۱۳۷۴ ـ که در میان اساتید روابط بین‌الملل ایران، تحصیل در یک دانشگاه شاخص اروپایی محسوب می‌شود، چارچوب فکری بین‌المللی به دیدگاه‌های او بخشیده است. سوم، میراث آکادمیک گسترده او ـ به‌ویژه کتاب درسی شاخص «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران» (انتشارات سمت) که در دانشگاه‌های ایران به‌عنوان متن درسی رشته علوم سیاسی تدریس می‌شود و در هفتمین دوره جشنواره بین‌المللی فارابی در سال ۱۳۹۲ به‌عنوان اثر برگزیده انتخاب شد ـ او را به یکی از مرجع‌های اصلی نسل جدید پژوهشگران روابط بین‌الملل ایران بدل کرده است. چهارم، عنوان «نظریه‌پرداز برجسته» در هشتمین دوره جشنواره بین‌المللی فارابی ـ که در ایران به‌عنوان معتبرترین جایزه علوم انسانی-اسلامی محسوب می‌شود ـ جایگاه نظری-تئوریک او در گفتمان آکادمیک ایران را تثبیت کرد.

دهقانی فیروزآبادی همچنین به‌عنوان دبیر علمی کنفرانس امنیتی تهران ـ مهم‌ترین کنفرانس بین‌المللی امنیتی ایران ـ در دو دوره نخست (۱۳۹۵ و ۱۳۹۶) فعالیت کرده و سال‌ها در نقش سردبیر و مدیر نشریات شاخص علمی-پژوهشی، در ساختار اندیشه‌ای-تحقیقاتی روابط بین‌الملل ایران نقش راهبردی ایفا کرده است.

زندگی و پیشینه

دکتر سید جلال دهقانی فیروزآبادی در ۲ فروردین ۱۳۴۴ ـ در نخستین روزهای سال ۱۳۴۴ هجری شمسی ـ در شهر میبد ـ یکی از کهن‌ترین شهرهای استان یزد در مرکز ایران ـ به دنیا آمد. میبد، شهری با پیشینه تاریخی-فرهنگی غنی و یکی از مراکز شاخص فرهنگ سنتی ایران، در طول دهه‌های پس از انقلاب، چهره‌های شاخصی را در عرصه‌های آکادمیک و سیاسی به جامعه ایران معرفی کرده است.

پیشینه خانوادگی و دوران کودکی-نوجوانی دهقانی فیروزآبادی در منابع رسانه‌ای باز اطلاعات محدودی دارد، اما عنوان «سید» در نام او ـ که نشان‌دهنده انتساب به خاندان پیامبر اسلام است ـ و فامیلی «فیروزآبادی» ـ نام خاندانی شناخته شده در منطقه فیروزآباد یزد ـ از پیوستگی او با فرهنگ سنتی-مذهبی این منطقه حکایت دارد.

تولد در ۲ فروردین ۱۳۴۴، دهقانی فیروزآبادی را در نسلی قرار می‌دهد که دوران کودکی خود را در سال‌های پایانی دوران پهلوی گذراند و در سن نوجوانی، با وقایع انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ و سپس آغاز جنگ ایران و عراق هم‌زمان شد.

تحصیلات

مسیر تحصیلی دهقانی فیروزآبادی، یکی از نمونه‌های شاخص ترکیب تحصیلات داخلی و بین‌المللی در نسل میانی پژوهشگران علوم سیاسی ایران است.

دکترای روابط بین‌الملل از دانشگاه بروکسل بلژیک (۱۳۷۴)

نقطه عطف تحصیلی دهقانی فیروزآبادی، دریافت مدرک دکترای روابط بین‌الملل از دانشگاه بروکسل بلژیک در سال ۱۳۷۴ بود. دانشگاه بروکسل (Université Libre de Bruxelles)، یکی از معتبرترین دانشگاه‌های اروپایی در حوزه علوم اجتماعی و روابط بین‌الملل، در میان دانشگاه‌های اروپایی، در شمار نهادهای آکادمیک پیشرو محسوب می‌شود.

تحصیل در یک دانشگاه شاخص اروپایی، در دهه ۷۰ شمسی ـ یعنی در سال‌های پس از پایان جنگ ایران و عراق و در فضای پسا-تحریم اولیه ـ یک امتیاز نسبی برای پژوهشگران ایرانی محسوب می‌شد و به دهقانی فیروزآبادی پشتوانه‌ای منحصربه‌فرد در فهم نظریه‌های غربی روابط بین‌الملل بخشید ـ پشتوانه‌ای که در سال‌های بعد، در تلاش او برای ارائه نظریه‌های اسلامی-ایرانی روابط بین‌الملل، در نقطه تلاقی با چارچوب‌های نظری غربی، بازتاب گسترده‌ای یافت.

فعالیت‌های آکادمیک

پس از بازگشت از بلژیک، دهقانی فیروزآبادی به دانشگاه علامه طباطبایی پیوست و در طول حدود سه دهه، در ساختار آکادمیک این دانشگاه، در سمت‌های متعدد فعالیت کرد.

عضو هیئت علمی گروه روابط بین‌الملل دانشگاه علامه طباطبایی

دهقانی فیروزآبادی به‌عنوان عضو هیئت علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی ـ یکی از مهم‌ترین دانشگاه‌های ایران در حوزه علوم انسانی و اجتماعی ـ فعالیت کرده است. دانشگاه علامه طباطبایی، که به‌طور تخصصی به علوم انسانی-اجتماعی می‌پردازد، در شمار شاخص‌ترین مراکز تربیت پژوهشگران علوم سیاسی و روابط بین‌الملل در ایران قرار می‌گیرد.

جوان‌ترین استاد تمام رشته علوم سیاسی

یکی از وجوه قابل توجه کارنامه آکادمیک دهقانی فیروزآبادی، جایگاه او به‌عنوان جوان‌ترین استاد تمام رشته علوم سیاسی و روابط بین‌الملل در ایران است. این رتبه آکادمیک، که بالاترین سطح در سلسله‌مراتب اساتید دانشگاهی محسوب می‌شود، عمدتاً پس از سال‌ها فعالیت پژوهشی-آموزشی به افراد اعطا می‌شود و رسیدن به آن در سن نسبتاً جوان، نشانه‌ای از تخصص و تولید علمی پربار اوست.

ریاست دانشکده حقوق و علوم سیاسی (۱۳۸۸-۱۳۹۱)

از سال ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۱، دهقانی فیروزآبادی به سمت رئیس دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی منصوب شد. این سمت، یکی از مهم‌ترین جایگاه‌های مدیریتی-آکادمیک در علوم سیاسی ایران محسوب می‌شود. در سال ۱۳۹۱، دهقانی فیروزآبادی به‌طور اختیاری از این سمت استعفا داد ـ تصمیمی که نشان‌دهنده تمرکز او بر فعالیت‌های پژوهشی-تحقیقاتی به جای مدیریت اجرایی است.

فعالیت‌های اجرایی و راهبردی

علاوه بر کارنامه آکادمیک، دهقانی فیروزآبادی در طول دو دهه گذشته در سمت‌های اجرایی-راهبردی متعددی نیز فعالیت کرده است.

رایزن فرهنگی ایران در امارات متحده عربی (۱۳۸۳-۱۳۸۵)

از سال ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۵، دهقانی فیروزآبادی به‌عنوان رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در امارات متحده عربی فعالیت کرد. این سمت، در سال‌های پایانی دولت اصلاحات سید محمد خاتمی و آغاز دولت احمدی‌نژاد، یکی از مأموریت‌های دیپلماسی فرهنگی ایران در منطقه خلیج فارس بود. امارات متحده عربی، با حضور گسترده جامعه ایرانی-تبار و موقعیت راهبردی، یکی از مأموریت‌های فرهنگی شاخص ایران در منطقه است.

معاون سیاسی-حقوقی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی

دهقانی فیروزآبادی همچنین به‌عنوان معاون سیاسی-حقوقی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی فعالیت کرده است. این مرکز، که بازوی پژوهشی-تحقیقاتی مجلس شورای اسلامی محسوب می‌شود، در سیاست‌گذاری قانون‌گذاری ایران نقش راهبردی دارد.

دبیر علمی کنفرانس امنیتی تهران (۱۳۹۵، ۱۳۹۶)

دهقانی فیروزآبادی به‌عنوان دبیر علمی اولین کنفرانس بین‌المللی امنیتی تهران در سال ۱۳۹۵ و دومین کنفرانس در سال ۱۳۹۶ فعالیت کرد. کنفرانس امنیتی تهران، که هر سال در پایتخت ایران برگزار می‌شود، یکی از مهم‌ترین کنفرانس‌های بین‌المللی امنیتی ایران است و در آن، چهره‌های شاخص دیپلماتیک، نظامی و آکادمیک از کشورهای متعدد حضور می‌یابند.

دبیر شورای راهبردی روابط خارجی (از ۲۹ آذر ۱۴۰۴)

اوج کارنامه راهبردی دهقانی فیروزآبادی، انتصاب او در ۲۹ آذر ۱۴۰۴ به‌عنوان دبیر شورای راهبردی روابط خارجی بود. این انتصاب با حکم سید کمال خرازی (وزیر امور خارجه پیشین و رئیس فعلی شورای راهبردی روابط خارجی) صورت گرفت.

شورای راهبردی روابط خارجی، یکی از مهم‌ترین نهادهای مشورتی-سیاست‌گذاری ایران در حوزه روابط بین‌الملل است که در سال ۱۳۸۹ به دستور رهبر انقلاب تأسیس شد و در آن، چهره‌های شاخص دیپلماتیک ایران ـ از جمله سعید جلیلی، علی‌اکبر صالحی، محمدجواد ظریف و دیگران ـ عضویت دارند.

تسلسل دبیران شورا

دبیران پیشین شورای راهبردی روابط خارجی به ترتیب عبارت بودند از:

●       سید عباس عراقچی (اکنون وزیر امور خارجه دولت چهاردهم پزشکیان)

●       علی باقری کنی (مذاکره‌کننده ارشد هسته‌ای ایران در دوران دولت رئیسی)

●       سید جلال دهقانی فیروزآبادی (از ۲۹ آذر ۱۴۰۴ تاکنون)

انتصاب دهقانی فیروزآبادی، در پی انتصاب علی باقری به سمت معاون امور بین‌الملل دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی صورت گرفت. این انتقال، در فضای پر تنش روابط ایران و آمریکا در دوران دولت دوم ترامپ و در آستانه مذاکرات احتمالی، اهمیت ویژه‌ای دارد.

سردبیری فصلنامه‌های شاخص

یکی از وجوه شاخص کارنامه دهقانی فیروزآبادی، سردبیری چندین فصلنامه علمی-پژوهشی برجسته در حوزه روابط بین‌الملل و امنیت است:

فصلنامه روابط خارجی (۱۳۸۸-۱۳۹۲)

از سال ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۲، دهقانی فیروزآبادی سردبیری فصلنامه روابط خارجی مرکز تحقیقات استراتژیک را بر عهده داشت ـ فصلنامه‌ای که مدیر مسئول آن دکتر حسن روحانی بود. این جایگاه، در سال‌هایی که روحانی ریاست مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام را بر عهده داشت، شالوده آشنایی نزدیک دهقانی فیروزآبادی با حلقه نظری-سیاسی نزدیک به روحانی را تشکیل داد.

فصلنامه مطالعات راهبردی

دهقانی فیروزآبادی همچنین سردبیر فصلنامه علمی-پژوهشی مطالعات راهبردی ـ یکی از شاخص‌ترین نشریات حوزه مطالعات راهبردی ایران ـ بوده است.

فصلنامه‌های فعلی

اکنون، دهقانی فیروزآبادی سردبیر فصلنامه علمی-پژوهشی رهیافت انقلاب اسلامی و فصلنامه پژوهشنامه روابط جهانی است. او همچنین عضو هیئت تحریریه تعدادی از مهم‌ترین فصلنامه‌های علمی-پژوهشی رشته روابط بین‌الملل ایران محسوب می‌شود.

آثار علمی-پژوهشی

دهقانی فیروزآبادی نویسنده تعداد قابل توجهی کتاب و مقاله علمی-پژوهشی در حوزه‌های روابط بین‌الملل و سیاست خارجی است. مهم‌ترین آثار او عبارت‌اند از:

کتاب «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»

شاخص‌ترین اثر دهقانی فیروزآبادی، کتاب «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران» ـ منتشر شده توسط انتشارات سمت (سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها) ـ است. این کتاب، که در دانشگاه‌های ایران به‌عنوان کتاب درسی رشته علوم سیاسی تدریس می‌شود، در دو بخش اصلی سازماندهی شده است:

بخش اول: سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در نظریه، شامل فصل اول: رویکردهای نظری به سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران؛ و فصل دوم: منابع سیاست خارجی...

این کتاب، در هفتمین جشنواره بین‌المللی فارابی در سال ۱۳۹۲ به‌عنوان اثر برگزیده انتخاب شد ـ افتخاری که نشانه‌ای از جایگاه برجسته آن در گفتمان آکادمیک علوم سیاسی ایران است.

کتاب «نظریه و فرانظریه روابط بین‌المللی»

اثر شاخص دیگر دهقانی فیروزآبادی، کتاب «نظریه و فرانظریه روابط بین‌المللی» است که در آن، به موضوعات بنیادین مطالعات نظری روابط بین‌الملل ـ شامل معرفت‌شناسی، روش‌شناسی، و فرانظریه ـ پرداخته است.

مقالات علمی متعدد

دهقانی فیروزآبادی نویسنده ده‌ها مقاله علمی-پژوهشی در حوزه‌های متنوعی است، از جمله:

●       نظریه‌های منطقه‌گرایی (شامل نوکارکردگرایی، نهادگرایی نولیبرال، نوواقع‌گرایی، سازه‌انگاری، نظریه انتقادی و جهان‌گرایی)

●       عدالت در سیاست خارجی اصول‌گرایی (مطالعه سیاست خارجی دوران احمدی‌نژاد)

●       نظریه اسلامی روابط بین‌الملل (تلاش برای پردازش چارچوب نظری اسلامی برای مطالعه روابط بین‌الملل)

●       منابع سیاست خارجی جمهوری اسلامی

این مجموعه گسترده، دهقانی فیروزآبادی را به یکی از پرکارترین نظریه‌پردازان روابط بین‌الملل در ایران معاصر بدل کرده است.

جشنواره بین‌المللی فارابی

دهقانی فیروزآبادی در دو دوره از جشنواره بین‌المللی فارابی ـ معتبرترین جایزه علوم انسانی-اسلامی ایران ـ به‌عنوان چهره برجسته تجلیل شد:

هفتمین دوره: برگزیده

در هفتمین دوره جشنواره بین‌المللی فارابی در سال ۱۳۹۲، کتاب «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران» دهقانی فیروزآبادی به‌عنوان اثر برگزیده انتخاب شد.

هشتمین دوره: نظریه‌پرداز برجسته

در هشتمین دوره جشنواره بین‌المللی فارابی، دهقانی فیروزآبادی به‌عنوان «نظریه‌پرداز برجسته» انتخاب شد و مورد تقدیر قرار گرفت. این عنوان، نشانه‌ای از جایگاه او در گفتمان نظری علوم سیاسی ایران محسوب می‌شود.

دیدگاه‌ها و مواضع نظری

دهقانی فیروزآبادی در طول کارنامه نظری-تحلیلی خود، چارچوب فکری روشنی صورت‌بندی کرده است که در چند محور قابل پی‌گیری است.

رویکرد چندوجهی به نظریه‌های روابط بین‌الملل

محوری‌ترین ویژگی نظری دهقانی فیروزآبادی، رویکرد چندوجهی او به نظریه‌های روابط بین‌الملل است؛ ویژگی‌ای که در آن، طیف کاملی از نظریه‌ها ـ شامل نوواقع‌گرایی، نهادگرایی نولیبرال، سازه‌انگاری، نظریه انتقادی، نوکارکردگرایی، جهان‌گرایی ـ به‌طور هم‌زمان مورد بررسی قرار می‌گیرند. این رویکرد، به دهقانی فیروزآبادی توانایی منحصربه‌فردی در ارائه تحلیل‌های چندبعدی از پدیده‌های روابط بین‌الملل بخشیده است.

تأکید بر ابهام نظری سیاست خارجی جمهوری اسلامی

یکی از تزهای محوری دهقانی فیروزآبادی، اشاره به فقدان اتفاق نظر در چارچوب مفهومی-نظری مناسب برای مطالعه سیاست خارجی جمهوری اسلامی است. در یکی از مواضع نظری شاخص خود اعلام کرده: «در مورد چارچوب مفهومی یا نظری مناسب برای مطالعه و تحلیل سیاست خارجی جمهوری اسلامی، اتفاق نظر وجود ندارد. این اختلاف نظرها از نوع رابطه بین نظریه روابط بین‌الملل و نظریه سیاست خارجی از یک سو و ماهیت و هویت جمهوری اسلامی از سوی دیگر سرچشمه می‌گیرد.»

این موضع، که در گفتمان نظری روابط بین‌الملل ایران، یکی از مهم‌ترین چالش‌های روش‌شناسی محسوب می‌شود، نشانه‌ای از نگاه عمیق نظری دهقانی فیروزآبادی به مسائل بنیادین رشته است.

تلاش برای ارائه نظریه اسلامی روابط بین‌الملل

یکی دیگر از وجوه شاخص پروژه نظری دهقانی فیروزآبادی، تلاش برای پردازش یک نظریه اسلامی روابط بین‌الملل است. در یکی از مقالات نظری خود، استدلال کرده که «امکان پردازش یک نظریه اسلامی روابط بین‌الملل بر مبنای پیش‌فرض‌های بنیادین» اسلامی فراهم است. این تلاش، در زمینه گسترده‌تر «علوم انسانی اسلامی» ـ پروژه فکری شاخص گفتمان آکادمیک نزدیک به نظام جمهوری اسلامی ـ قرار می‌گیرد.

تحلیل تحول نظریه‌های منطقه‌گرایی

دهقانی فیروزآبادی در یکی از مقالات نظری شاخص خود، به «تحول نظریه‌های منطقه‌گرایی» پرداخته است. در نگاه او، این تحول «به دو صورت دگرگونی و دگردیسی هریک از نظریه‌ها و تحول نظریه‌پردازی در مطالعات منطقه‌ای تجلی یافته است.» این موضع، نشانه‌ای از توجه ویژه او به تحولات نظری روز در حوزه روابط بین‌الملل است.

فایل کامل گفتگو با دکتر جلال دهقانی فیروزآبادی، استاد دانشگاه علامه طباطبایی نظریه پرداز روابط بین‌الملل

فایل کامل گفتگو با دکتر جلال دهقانی فیروزآبادی، استاد دانشگاه علامه طباطبایی نظریه پرداز روابط بین‌الملل بدون فیلتر در کست‌باکس بشنوید
 

ارتباط با چهره‌ها و جریان‌ها

دهقانی فیروزآبادی در شبکه‌ای از پیوندهای آکادمیک-اجرایی با چهره‌های شاخص علوم سیاسی و دیپلماسی ایران قرار دارد. در سطح آکادمیک، رابطه او با دانشگاه علامه طباطبایی (محل فعالیت آکادمیک پایدار)، انتشارات سمت (ناشر کتاب درسی شاخص او)، و هیئت حمایت از کرسی‌های نظریه‌پردازی از پیوندهای کلیدی اوست.

در سطح اجرایی-سیاسی، رابطه او با سید کمال خرازی (رئیس شورای راهبردی روابط خارجی و وزیر خارجه پیشین دولت خاتمی) ـ که حکم انتصاب او را صادر کرد ـ و حسن روحانی (که در دوران ریاست بر مرکز تحقیقات استراتژیک، دهقانی فیروزآبادی سردبیری فصلنامه روابط خارجی این مرکز را بر عهده داشت) از پیوندهای کلیدی اوست.

در سطح هم‌نسلی-آکادمیک، رابطه او با چهره‌های شاخص علوم سیاسی ایران ـ از جمله سید عبدالعلی قوام (استاد نظریه‌های روابط بین‌الملل)، ابراهیم برزگر (استاد تاریخ دولت در اسلام و ایران)، و دیگر اساتید شاخص رشته روابط بین‌الملل ـ شبکه آکادمیک او را شکل می‌دهد.

در سلسله دبیران شورای راهبردی روابط خارجی، رابطه او با سید عباس عراقچی (دبیر اول، اکنون وزیر امور خارجه) و علی باقری (دبیر دوم، اکنون معاون امور بین‌الملل دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی) از پیوندهای مستقیم نهادی اوست.

جمع‌بندی

دکتر سید جلال دهقانی فیروزآبادی، یکی از برجسته‌ترین نظریه‌پردازان و اساتید روابط بین‌الملل در ایران معاصر است که با ترکیبی منحصربه‌فرد از پشتوانه تحصیلی شاخص (دکترای روابط بین‌الملل از دانشگاه بروکسل بلژیک)، جایگاه آکادمیک برجسته (جوان‌ترین استاد تمام رشته علوم سیاسی و روابط بین‌الملل در ایران، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی)، تولید پربار علمی (نویسنده کتاب درسی شاخص «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران» و ده‌ها اثر علمی-پژوهشی)، نقش‌آفرینی در نهادهای راهبردی (به‌عنوان دبیر شورای راهبردی روابط خارجی، دبیر علمی کنفرانس امنیتی تهران، سردبیر چندین فصلنامه شاخص، رایزن فرهنگی در امارات، ریاست دانشکده حقوق علامه، و معاونت مرکز پژوهش‌های مجلس)، و تجلیل دو دوره از سوی جشنواره بین‌المللی فارابی (به‌عنوان اثر برگزیده و نظریه‌پرداز برجسته)، جایگاهی متمایز در ساختار آکادمیک-سیاست‌گذاری ایران اشغال کرده است. کارنامه او ـ از تولد در ۲ فروردین ۱۳۴۴ در میبد یزد، تحصیل دکترا در بروکسل، حضور پایدار در دانشگاه علامه طباطبایی، سردبیری فصلنامه روابط خارجی مرکز تحقیقات استراتژیک در دوران ریاست حسن روحانی، و در نهایت، انتصاب در ۲۹ آذر ۱۴۰۴ به‌عنوان دبیر شورای راهبردی روابط خارجی ـ تصویری از یک «نظریه‌پرداز-سیاست‌گذار راهبردی» چندوجهی ارائه می‌دهد.

ویژگی متمایز دهقانی فیروزآبادی، در سطح اول، توانایی استثنایی او در پیوند زدن میان نظریه آکادمیک و سیاست‌گذاری عملی است؛ ویژگی‌ای که در آن، یک نظریه‌پرداز شاخص رشته روابط بین‌الملل، در عین فعالیت‌های پربار آکادمیک، در نهادهای راهبردی-سیاست‌گذاری نظام ـ از سردبیری فصلنامه‌های شاخص تا دبیری کنفرانس امنیتی تهران و در نهایت دبیری شورای راهبردی روابط خارجی ـ نقش‌آفرینی می‌کند. این پیوند، در میان اساتید رشته روابط بین‌الملل ایران، نسبتاً نادر است. در سطح دوم، پروژه نظری گسترده او ـ که در آن، طیف کاملی از نظریه‌های روابط بین‌الملل (از نوواقع‌گرایی تا سازه‌انگاری و نظریه انتقادی)، در کنار تلاش برای پردازش یک نظریه اسلامی روابط بین‌الملل، مورد بررسی قرار می‌گیرد ـ یکی از وجوه قابل توجه چارچوب فکری اوست.

از منظر تحلیلی، جایگاه دهقانی فیروزآبادی، نمونه‌ای از پدیده «آکادمیسین-تکنوکرات راهبردی» در ساختار قدرت جمهوری اسلامی است؛ پدیده‌ای که در آن، یک محقق آکادمیک با تخصص نظری بالا، علاوه بر فعالیت‌های پژوهشی-آموزشی، در نهادهای راهبردی-سیاست‌گذاری نظام نقش‌آفرینی می‌کند. این الگو، که در میان مدیران ارشد دیپلماسی ایران معاصر نمونه‌های متعددی دارد (همچون محمدجواد ظریف، سید کمال خرازی، علی‌اکبر صالحی و دیگران)، در دهقانی فیروزآبادی با ویژگی متمایز پشتوانه گسترده نظری-آکادمیک، بازتاب ویژه‌ای یافته است.

آنچه از منظر امروز روشن است، این که با انتصاب دهقانی فیروزآبادی به‌عنوان دبیر شورای راهبردی روابط خارجی در آذر ۱۴۰۴، فصل جدیدی از فعالیت او در نقطه تلاقی نظریه و سیاست‌گذاری روابط بین‌الملل ایران آغاز شده است. در شرایطی که ایران در یکی از پر تنش‌ترین دوره‌های سیاست خارجی خود قرار دارد ـ به‌ویژه در ارتباط با احیای احتمالی مذاکرات با ایالات متحده در دوران دولت دوم ترامپ، چالش‌های منطقه‌ای، و طرح‌های میانجی‌گری چین و روسیه ـ نقش‌آفرینی دهقانی فیروزآبادی به‌عنوان دبیر شورایی که در شمار مهم‌ترین مراکز تخصصی سیاست‌گذاری راهبردی ایران در حوزه روابط بین‌الملل قرار می‌گیرد، یکی از وجوه قابل پی‌گیری گفتمان نظری-عملی سیاست خارجی ایران خواهد بود.

سوالات متداول

سید جلال دهقانی فیروزآبادی کیست؟

دکتر سید جلال دهقانی فیروزآبادی (متولد ۲ فروردین ۱۳۴۴ در میبد یزد) استاد تمام و یکی از برجسته‌ترین نظریه‌پردازان روابط بین‌الملل و سیاست خارجی در ایران معاصر است. او عضو هیئت علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی و در ۲۹ آذر ۱۴۰۴، با حکم سید کمال خرازی، به‌عنوان دبیر شورای راهبردی روابط خارجی منصوب شد.

تحصیلات دهقانی فیروزآبادی چیست؟

دهقانی فیروزآبادی دارای مدرک دکترای روابط بین‌الملل از دانشگاه بروکسل بلژیک (Université Libre de Bruxelles) در سال ۱۳۷۴ است. این دانشگاه، یکی از معتبرترین دانشگاه‌های اروپایی در حوزه علوم اجتماعی و روابط بین‌الملل محسوب می‌شود.

چرا دهقانی فیروزآبادی به‌عنوان جوان‌ترین استاد تمام شناخته می‌شود؟

دهقانی فیروزآبادی، جوان‌ترین استاد تمام رشته علوم سیاسی و روابط بین‌الملل در ایران است. این رتبه آکادمیک، که بالاترین سطح در سلسله‌مراتب اساتید دانشگاهی محسوب می‌شود، عمدتاً پس از سال‌ها فعالیت پژوهشی-آموزشی به افراد اعطا می‌شود و رسیدن به آن در سن نسبتاً جوان، نشانه‌ای از تخصص و تولید علمی پربار اوست.

مهم‌ترین آثار دهقانی فیروزآبادی کدام‌اند؟

شاخص‌ترین اثر دهقانی فیروزآبادی، کتاب «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران» (انتشارات سمت) است که در دانشگاه‌های ایران به‌عنوان کتاب درسی رشته علوم سیاسی تدریس می‌شود. این کتاب در هفتمین جشنواره بین‌المللی فارابی در سال ۱۳۹۲ به‌عنوان اثر برگزیده انتخاب شد. اثر شاخص دیگر او، کتاب «نظریه و فرانظریه روابط بین‌المللی» است. او همچنین نویسنده ده‌ها مقاله علمی-پژوهشی در حوزه‌های متنوع روابط بین‌الملل و سیاست خارجی است.

نقش دهقانی فیروزآبادی در جشنواره فارابی چه بوده است؟

دهقانی فیروزآبادی در دو دوره از جشنواره بین‌المللی فارابی ـ معتبرترین جایزه علوم انسانی-اسلامی ایران ـ مورد تجلیل قرار گرفته است: در هفتمین دوره کتاب «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران» او به‌عنوان اثر برگزیده انتخاب شد، و در هشتمین دوره به‌عنوان «نظریه‌پرداز برجسته» انتخاب شد و مورد تقدیر قرار گرفت.

شورای راهبردی روابط خارجی چیست؟

شورای راهبردی روابط خارجی، یکی از مهم‌ترین نهادهای مشورتی-سیاست‌گذاری ایران در حوزه روابط بین‌الملل است که در سال ۱۳۸۹ به دستور رهبر انقلاب تأسیس شد. این شورا تحت ریاست سید کمال خرازی (وزیر امور خارجه پیشین دولت خاتمی) فعالیت می‌کند و چهره‌های شاخص دیپلماتیک ایران در آن عضویت دارند. دبیران پیشین شورا به ترتیب عبارت بودند از سید عباس عراقچی، علی باقری، و در حال حاضر سید جلال دهقانی فیروزآبادی.

چرا دهقانی فیروزآبادی جایگزین علی باقری شد؟

انتصاب دهقانی فیروزآبادی به‌عنوان دبیر شورای راهبردی روابط خارجی، در پی انتصاب علی باقری به سمت معاون امور بین‌الملل دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی صورت گرفت. این تحول، در ساختار دیپلماسی-امنیتی ایران، نشانه‌ای از تقویت نقش راهبردی-تحقیقاتی شورای راهبردی روابط خارجی محسوب می‌شود.

کنفرانس امنیتی تهران چیست؟

کنفرانس امنیتی تهران، یکی از مهم‌ترین کنفرانس‌های بین‌المللی امنیتی ایران است که هر سال در پایتخت ایران برگزار می‌شود. در این کنفرانس، چهره‌های شاخص دیپلماتیک، نظامی و آکادمیک از کشورهای متعدد حضور می‌یابند. دهقانی فیروزآبادی به‌عنوان دبیر علمی اولین کنفرانس بین‌المللی امنیتی تهران در سال ۱۳۹۵ و دومین کنفرانس در سال ۱۳۹۶ فعالیت کرده است.

سوابق اجرایی پیشین دهقانی فیروزآبادی چه بوده است؟

از سوابق اجرایی-آکادمیک پیشین دهقانی فیروزآبادی می‌توان به این موارد اشاره کرد: رایزن فرهنگی ایران در امارات متحده عربی (۱۳۸۳-۱۳۸۵)، رئیس دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی (۱۳۸۸-۱۳۹۱)، معاون سیاسی-حقوقی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، سردبیر فصلنامه روابط خارجی مرکز تحقیقات استراتژیک (۱۳۸۸-۱۳۹۲) در دوران مدیر مسئولی حسن روحانی، و سردبیر فصلنامه علمی-پژوهشی مطالعات راهبردی.

آیا دهقانی فیروزآبادی همچنان فعال است؟

بله، دهقانی فیروزآبادی در سه عرصه به‌طور هم‌زمان فعال است: عضویت در هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی (فعالیت آکادمیک)، سردبیری فصلنامه‌های شاخص علمی-پژوهشی (شامل رهیافت انقلاب اسلامی و پژوهشنامه روابط جهانی)، و در حال حاضر، دبیری شورای راهبردی روابط خارجی (از ۲۹ آذر ۱۴۰۴). انتصاب اخیر او، در فضای پر تنش روابط ایران و آمریکا در دوران دولت دوم ترامپ و در آستانه مذاکرات احتمالی، اهمیت ویژه‌ای دارد.