محمد درویش، کارشناس ارشد محیط زیست، مرتع و آبخیزداری، کنشگر برجسته، پژوهشگر و کویرشناس ایرانی، یکی از پایدارترین و تأثیرگذارترین چهرههای گفتمان محیطزیستی در ایران معاصر است. او که وبلاگ شاخص «مهار بیابانزایی» را در طول دو دهه گذشته اداره کرده، کارنامهای بیش از سه دهه از عضویت در هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور تا مدیرکلی دفتر آموزش و مشارکت مردمی سازمان حفاظت محیط زیست در دولت اول روحانی (با حکم معصومه ابتکار) و ریاست بخش سیاستهای محیط زیست مرکز بررسیهای استراتژیک نهاد ریاست جمهوری را در کارنامه دارد. درویش در دولت چهاردهم مسعود پزشکیان، بهعنوان تدوینکننده اصلی میثاقنامه محیط زیستی ستاد و عضو کمیته انتخاب رئیس سازمان حفاظت محیط زیست نقشی محوری ایفا کرد که به انتخاب شینا انصاری انجامید. او با نگاه مطالبهگرانه خود ـ که کنشگری را «مرثیهسرایی» نمیداند ـ و تأکید بر آب بهعنوان «کالای زیستی» نه «کالای اقتصادی»، یکی از مرجعهای اصلی نقد سیاستهای زیستمحیطی ایران محسوب میشود.
محمد درویش کیست؟
محمد درویش، کارشناس ارشد محیط زیست، مرتع و آبخیزداری، کنشگر برجسته محیط زیست، پژوهشگر و کویرشناس، و یکی از شناختهشدهترین چهرههای گفتمان محیطزیستی در ایران معاصر، متولد ۴ بهمن ۱۳۴۴ در تهران، در طول بیش از سه دهه فعالیت پیگیر، به یکی از مرجعهای اصلی نقد سیاستهای زیستمحیطی ایران و معماران اصلی گفتمان مطالبهگری محیط زیست در کشور بدل شده است. درویش، که با وبلاگ شاخص «مهار بیابانزایی» برای نسلهای متعدد علاقهمندان محیط زیست ایرانی شناخته میشود، در طول کارنامه خود، مسیری چندوجهی را پیموده است: از عضویت در هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور (از بهمن ۱۳۶۸ تا بازنشستگی در تیر ۱۴۰۰)، تا مدیرکل دفتر آموزش و مشارکت مردمی سازمان حفاظت محیط زیست در دولت اول روحانی (۱۳۹۲-۱۳۹۶ با حکم معصومه ابتکار)، ریاست بخش سیاستهای محیط زیست مرکز بررسیهای استراتژیک نهاد ریاست جمهوری، و در نهایت، نقشآفرینی محوری در ساختار محیطزیستی دولت چهاردهم مسعود پزشکیان ـ بهعنوان تدوینکننده میثاقنامه محیط زیستی ستاد پزشکیان و عضو کمیته انتخاب رئیس سازمان حفاظت محیط زیست که به انتخاب شینا انصاری به این سمت منجر شد.
اهمیت محمد درویش در سپهر محیطزیستی ایران از چند جهت قابل بررسی است. نخست، پایداری بیش از سه دههای فعالیت او در حوزه محیط زیست ـ از فعالیت پژوهشی-آکادمیک در موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور (از سن ۲۴ سالگی)، تا کنشگری مدنی-رسانهای، و سپس نقشآفرینی در ساختار اجرایی ـ که او را به یکی از باسابقهترین متخصصان محیط زیست ایران بدل کرده است. دوم، تخصص متمرکز او بر مسائل بیابان و بیابانزایی ـ که در میان متخصصان محیط زیست ایران، یکی از تخصصیترین حوزهها محسوب میشود ـ به او جایگاه ویژهای در گفتمان توسعه پایدار ایران بخشیده است. سوم، حضور پیگیر و پربازتاب او در فضای رسانهای ایران ـ از طریق وبلاگنویسی، حضور در شبکههای تلویزیونی شاخص (شبکههای دو، چهار، آموزش)، تلویزیون اینترنتی اکوایران، و رادیو گفتگو ـ او را به یکی از پر حضورترین چهرههای گفتمان محیط زیست در کشور بدل کرده است. چهارم، توانایی استثنایی او در پیوند زدن میان کنشگری مدنی و فعالیت اجرایی-سیاسی ـ که در آن، یک کنشگر شناختهشده، در عین حال، در دولتهای اعتدال (روحانی) و اصلاحات (پزشکیان) نقشآفرینی مستقیم در ساختار سیاستگذاری دارد ـ یکی از وجوه قابل توجه شخصیت اوست.
درویش همچنین، در دوران اخیر، در یکی از موضعگیریهای شاخص خود پس از انتخاب شینا انصاری به ریاست سازمان حفاظت محیط زیست، اعلام کرد: «اینک یک دوره تاریخی برای سازمان حفاظت محیطزیست آغاز شده» ـ موضعی که نشانهای از امیدواری او به تحولات اخیر در ساختار محیطزیستی کشور است.
زندگی و پیشینه
محمد درویش در ۴ بهمن ۱۳۴۴ در تهران به دنیا آمد. در دیدگاه شخصی او ـ که در گفتوگوهای متعدد بازتاب یافته ـ تاریخ تولد او با یک واقعه شاعرانه گره خورده است: «سهراب سپهری در سال ۱۳۴۴، در سالی که من ـ محمد درویش ـ زاده شدم، شعر معروف خود «آب را گل نکنیم» را سرود.» این همزمانی نمادین، یکی از نقاط تماس عاطفی-فکری درویش با سنت ادبی-فلسفی ایران معاصر در حوزه طبیعت محسوب میشود.
تولد در ۱۳۴۴، درویش را در نسلی قرار میدهد که دوران کودکی خود را در سالهای آخر دوران پهلوی گذراند و در سن نوجوانی، با وقایع پیروزی انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ و سپس جنگ ایران و عراق همزمان شد.
تحصیلات
مسیر تحصیلی محمد درویش، با تخصص متمرکز در حوزههای مرتبط با منابع طبیعی شکل گرفت.
کارشناسی مهندسی مرتع و آبخیزداری از دانشگاه تهران
درویش تحصیلات اولیه دانشگاهی خود را در رشته مهندسی مرتع و آبخیزداری در دانشگاه تهران پی گرفت. این رشته، که در شمار تخصصهای منحصربهفرد در حوزه منابع طبیعی است، شالوده آشنایی او با مسائل عملی مدیریت اراضی، آب، و گیاهان مرتعی را تشکیل داد.
کارشناسی ارشد مدیریت محیط زیست از دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران
پس از پایان دوره کارشناسی، درویش مدرک کارشناسی ارشد مدیریت محیط زیست را از واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی تهران ـ یکی از شاخصترین مراکز پژوهشی این دانشگاه ـ دریافت کرد. موضوع پایاننامه ارشد او، «امکانسنجی مدیریتی در استفاده از...» بود.
فعالیت در موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور (۱۳۶۸-۱۴۰۰)
نقطه عطف کارنامه آکادمیک-پژوهشی درویش، پیوستن به موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور از بهمن ماه ۱۳۶۸ بود. درویش به دلیل دانشجوی ممتاز بودن و پذیرفته شدن از مصاحبه ورودی، در سن جوانی به این موسسه پیوست و تا پایان تیرماه ۱۴۰۰ ـ یعنی به مدت بیش از سه دهه ـ بهطور پیوسته در آن فعالیت کرد.
عضویت در هیئت علمی
درویش در طول این سه دهه، بهعنوان عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور و مسئول گروه اقتصادی-اجتماعی در بخش تحقیقات بیابان فعالیت کرد. این جایگاه، که در آن، تخصص فنی-طبیعی با تحلیل اقتصادی-اجتماعی پدیدههای زیستمحیطی پیوند میخورد، یکی از وجوه شاخص فعالیت پژوهشی او محسوب میشود.
ریاست گروه بیابان
درویش همچنین ریاست گروه بیابان موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور را تا سال ۱۴۰۰ بر عهده داشت ـ سمتی که او را در رأس یکی از مهمترین گروههای پژوهشی محیط زیست در ایران قرار میداد.
بازنشستگی در تیر ۱۴۰۰
با پایان تیرماه ۱۴۰۰، درویش از موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور بازنشسته شد ـ تصمیمی که در فضای دولت سیزدهم رخ داد و در عین حال، فاصله او از ساختار رسمی پژوهشی را به سمت نقشآفرینی صرفاً بهعنوان کنشگر مدنی پررنگتر کرد.
وبلاگ «مهار بیابانزایی» و حضور رسانهای
یکی از وجوه شاخص شخصیت رسانهای محمد درویش، وبلاگ «مهار بیابانزایی» است که در طول دو دهه گذشته، در شمار شاخصترین وبلاگهای تخصصی فارسی در حوزه محیط زیست قرار گرفته است. این وبلاگ، که در حال حاضر در سایت شخصی او (mohammaddarvish.com) ادامه دارد، یکی از منابع مرجع نسلهای جدید علاقهمندان به محیط زیست در ایران محسوب میشود.
نام «مهار بیابانزایی»، نشانهای از تخصص متمرکز درویش بر این موضوع است؛ تخصصی که در آن، «ایران جزو پنج کشور نخست جهان در شتاب بیابانزایی» قرار میگیرد و درویش، در طول دههها، تلاش کرده با گزارشهای تحلیلی پیگیر، توجه افکار عمومی و سیاستگذاران را به این بحران جلب کند.
مدیرکل سازمان حفاظت محیط زیست (۱۳۹۲-۱۳۹۶)
نقطه عطف کارنامه اجرایی محمد درویش، انتصاب او در سال ۱۳۹۲ به سمت مدیرکل دفتر آموزش و مشارکت مردمی سازمان حفاظت محیط زیست بود؛ انتصابی که با حکم معصومه ابتکار ـ رئیس وقت سازمان حفاظت محیط زیست در دولت اول حسن روحانی ـ صورت گرفت.
این جایگاه، در ساختار سازمان حفاظت محیط زیست، یکی از مهمترین سمتها در حوزه پل زدن میان نهاد رسمی و جامعه مدنی محسوب میشود.
تغییر سمت در اسفند ۱۳۹۴
در هشتم اسفند ۱۳۹۴، عنوان رسمی سمت درویش به «مدیرکل دفتر مشارکتهای مردمی سازمان حفاظت محیط زیست» تغییر یافت.
استعفا در آبان ۱۳۹۶
درویش در اول آبان ۱۳۹۶، پس از حدود چهار سال خدمت در این جایگاه، بهطور اختیاری استعفا داد. این استعفا، در فضای پر تنش دولت دوم روحانی، یکی از تحولات شاخص نهاد محیط زیستی محسوب میشد.
ریاست بخش سیاستهای محیط زیست در مرکز بررسیهای استراتژیک
پس از استعفا از سازمان حفاظت محیط زیست، درویش به ریاست بخش سیاستهای محیط زیست در مرکز بررسیهای استراتژیک نهاد ریاست جمهوری منصوب شد و تا پایان دولت دوم حسن روحانی (مرداد ۱۴۰۰) این جایگاه را بر عهده داشت.
مرکز بررسیهای استراتژیک نهاد ریاست جمهوری، یکی از مهمترین مراکز مشورتی-تحلیلی ساختار دولت ایران است که در شمار اندیشکدههای شاخص کشور قرار میگیرد. حضور درویش در این مرکز، در عرصه سیاستگذاری محیطزیستی، اهمیت ساختاری ویژهای داشت.
نقشآفرینی در دولت چهاردهم پزشکیان
پربازتابترین فصل فعالیت اخیر محمد درویش، نقشآفرینی محوری او در ساختار محیطزیستی دولت چهاردهم مسعود پزشکیان است.
تدوین میثاقنامه محیط زیستی ستاد پزشکیان
در دوره انتخابات ریاستجمهوری چهاردهم در تیر ۱۴۰۳ ـ که پس از شهادت ابراهیم رئیسی بهصورت زودهنگام برگزار شد ـ درویش از تدوینکنندگان اصلی میثاقنامه محیط زیستی ستاد مسعود پزشکیان بود.
در روزهای منتهی به این انتخابات، پزشکیان توییتی در شبکه اجتماعی ایکس منتشر کرد که در آن اعلام شد: «اگر در انتخابات پیروز شود، طرحی که منجر به تخریب محیطزیست شود تأیید نخواهد شد». درویش، با تأکید بر این توییت، در سخنرانیها، مصاحبهها و فضای مجازی، حمایت فعالی از کاندیداتوری پزشکیان به عمل آورد.
عضو کمیته انتخاب رئیس سازمان حفاظت محیط زیست
پس از پیروزی پزشکیان در انتخابات، درویش بهعنوان عضو کمیته انتخاب ریاست سازمان حفاظت محیط زیست و تدوین سیاستهای محیط زیستی دولت چهاردهم فعالیت کرد. این کمیته، با بررسی برنامههای زیستمحیطی نامزدها، در شناسایی گزینههای مناسب برای ریاست بر این سازمان نقش راهبردی ایفا کرد.
نقش در انتخاب شینا انصاری
یکی از پربازتابترین تحولات این کمیته، انتخاب شینا انصاری به ریاست سازمان حفاظت محیط زیست بود. درویش در یکی از مواضع شاخص خود اعلام کرد: «انتخاب او [شینا انصاری]، نخستین انتخاب کمیته محیطزیست از بین ۸ نفری بود که به رئیسجمهور معرفی شد.»
درویش، در حمایت از انصاری، اعلام کرد: «به نظرم شینا انصاری با قبول این مسئولیت ایثار کردند. وی سالها با غول سرطان جنگیده و با موفقیت او را شکست داده بود و میتوانست با آرامش سالهای پایانی خدمتش را بگذراند.»
او همچنین اعلام کرد: «اینک یک دوره تاریخی برای سازمان حفاظت محیطزیست آغاز شده. برای نخستین بار، شاهد انتخاب مدیری از درون سازمان هستیم.»
آثار علمی-پژوهشی
محمد درویش نویسنده تألیفات متعدد در حوزه محیط زیست، منابع طبیعی و مدیریت آب در ایران است. مهمترین آثار او عبارتاند از:
● سند راهبردی بیابان ـ چشمانداز ۱۴۰۴ (مشارکت در تهیه، در سازمان ترویج، آموزش و تحقیقات)
● مقالات متعدد در نشریات تخصصی محیط زیست و منابع طبیعی
● وبلاگ پربار «مهار بیابانزایی»
● یادداشتهای متعدد در رسانههای ایران (انصاف نیوز، فرارو، دیپلماسی ایرانی، عصر ایران، اعتماد، و دیگران)
دیدگاهها و مواضع تحلیلی
محمد درویش در طول کارنامه فکری-تحلیلی خود، چارچوب فکری روشنی صورتبندی کرده است که در چند محور قابل پیگیری است.
آب بهعنوان «کالای زیستی»
محوریترین موضع نظری درویش در حوزه آب، تعریف آب بهعنوان «کالای زیستی» و نه کالای اقتصادی است. در نگاه او، آب مخالف بازار و بورس آب جهت کشف قیمت تعادلی آن و مدیریت مصرف آن مثل سایر کالاهای محدود اقتصادی است. این موضع، در نقطه مقابل گفتمان غالب در میان برخی اقتصاددانان (که آب را در چارچوب قیمتگذاری بازاری مدیریت میکنند) قرار میگیرد.
گزارش مکتوب بحران آب در ایران + ویدیوی گفتگوی محمد درویش و عیسی بزرگزاده
کنشگری بهعنوان «مطالبهگری» نه «مرثیهسرایی»
درویش در یکی از مواضع فکری شاخص خود اعلام کرده: «سالهاست به این باور رسیدهام: ماهیت کنشگری در حوزه محیطزیست از جنس مرثیهسرایی نیست، از جنس مطالبهگری است و مطالبهگرِ واقعی باید صبور، خردمند، شجاع و اهل شنیدن، دیدن، خواندن و حرکت با درنگ باشد.»
این موضع، که نشاندهنده چارچوب فکری مثبتگرایانه و سازنده او در عرصه کنشگری است، یکی از وجوه قابل توجه شخصیت او محسوب میشود.
نقد بحران بیابانزایی
درویش در طول دههها فعالیت، بهطور پیگیر هشدار داده که «از نظر شتاب بیابانزایی، ایران جزو پنج کشور نخست جهان قرار دارد.» این هشدار، که در طول سالها در رسانههای متعدد بازتاب یافته، یکی از پایدارترین نگرانیهای گفتمانی او محسوب میشود.
نقد عدم توجه به محیط زیست در انتخابات
در یکی از موضعگیریهای شاخص خود، درویش اعلام کرد: «تا سال ۱۳۷۲ انتخاباتی برگزار نشد که کاندیداها در آن به موضوع محیطزیست اشارهای داشته باشند. در انتخابات ۱۳۷۶ بود که برای نخستین بار اشارات کمرنگی به محیطزیست شد. از آن زمان تاکنون شاهد افزایش توجه کاندیداها به موضوع محیطزیست بودیم، اما در سال ۱۴۰۰ به طرز بیسابقهای محیطزیست از برنامه کاندیداهای ریاست جمهوری حذف شد و هیچ یک اشارهای به این موضوع نکردند.»
نقد فرونشست زمین
درویش بهطور پیگیر، در سالهای اخیر، درباره بحران فرونشست زمین در فلات ایران هشدار داده است. در یکی از مواضع شاخص خود اعلام کرد: «زمین با شتابی نگرانکننده در حال فرو رفتن در فلات ایران است.»
پیوند محیط زیست و صلح
ویژگی متمایز چارچوب فکری درویش، پیوند زدن میان محیط زیست و صلح است. در سخنرانی شاخص خود در همایش گفتمان صلح و دولت آینده ایران (مرداد ۱۴۰۳)، اعلام کرد: «هرجا که محیط زیست از بین میرود، جنگ، خشونت و نفرت میآید. در تهران مطابق گزارشی که مرکز مطالعات شهرداری منتشر کرده، هر ساله ۷۰۰۰ نزاع در هر صد هزار نفر رخ میدهد.»
ببینید | ایران بیآب؛ زنگ فروپاشی اقلیمی | چگونه یک سرزمین را به مرگ کشاندند؟
نقد مسأله ضعف قانون
در یکی از مواضع نقدی خود اعلام کرد: «مشکل محیط زیست در ایران، فقدان قانون نیست» و افزود که مشکل اصلی، عدم مطالبهگری از جانب جامعه و حقوقدانان و محدودیتهای ساختاری در فعالیت سازمانهای مردمنهاد محیط زیستی است.
چارچوب توسعه پایدار
درویش حامی الگوهای توسعه پایدار است و در طرحی شاخص، «ساخت محلههای مسکونی خانه ویلایی یک تا سه طبقه متناسب با اقلیم ایران در حومه شهرها یا شهرکهای جدید در مناطق دوردست و خوش آب و هوا» را بهعنوان جایگزین آپارتمانسازی پرفشار ارائه داده است؛ طرحی که طبق محاسبات او، «برای تأمین تمام نیاز جمعیت ایران تنها نیاز به استفاده از ۲ میلیون هکتار از ۳۰ میلیون هکتار زمین مناسب شناسایی شده دارد.»
دیگر مواضع تحلیلی
درویش همچنین حامی موارد متعدد دیگر است: ترویج مکتب مدرسه طبیعت (بهعنوان روش آموزشی نوین کودکان)، معرفی شیوههای مهار خشونت در صحنه محیط زیست ایران، تغییر ماهیت آموزشهای محیطبانی، و نفی خودرومحوری در مبلمان شهری.
بزرگداشت «شب محمد درویش» (بهمن ۱۳۹۷)
در سوم بهمن ۱۳۹۷، مجله بخارا با همراهی مجله صنوبر و خانه اندیشمندان علوم انسانی، مراسم «شب محمد درویش» را به سبب بیش از سه دهه تلاش مؤثر او در صحنه محیط زیست ایران در تالار بزرگ فردوسی تهران برگزار کرد. این مراسم، که در ادبیات فرهنگی ایران، در شمار بزرگداشتهای شاخص محسوب میشود، نشانهای از قدرشناسی جامعه فرهنگی-آکادمیک ایران نسبت به فعالیتهای درویش بود.
ارتباط با چهرهها و جریانها
محمد درویش در شبکهای از پیوندهای فکری-تشکیلاتی با چهرههای شاخص جریان اصلاحات و فعالان محیط زیست ایران قرار دارد. در سطح اجرایی، رابطه او با معصومه ابتکار (رئیس پیشین سازمان محیط زیست در دولت اول روحانی، که حکم انتصاب او را صادر کرد) و مسعود پزشکیان (رئیسجمهور چهاردهم که درویش از تدوینکنندگان میثاقنامه محیط زیستی ستاد او بود) از پیوندهای کلیدی او محسوب میشود.
در سطح همنسلی-تخصصی، رابطه او با شینا انصاری (رئیس فعلی سازمان حفاظت محیط زیست) و دیگر مدیران محیط زیستی دولت چهاردهم، شبکه ارتباطات حرفهای او را شکل میدهد.
در سطح فکری-رسانهای، رابطه او با چهرههایی چون مریم زارعیان و محمدرضا جوادییگانه (که در میزگردهای اکوایران به همراه او حضور یافتهاند)، علی دهباشی (سردبیر مجله بخارا که شب درویش را در ۱۳۹۷ برگزار کرد)، و دیگر روزنامهنگاران و کنشگران محیط زیستی از پیوندهای حرفهای-فکری او محسوب میشود.
جمعبندی
محمد درویش، یکی از شاخصترین و در عین حال پایدارترین چهرههای کنشگری محیط زیست در ایران معاصر است که با کارنامهای بیش از سه دهه فعالیت ـ از تولد در ۴ بهمن ۱۳۴۴ در تهران، تحصیلات تخصصی در دانشگاه تهران و دانشگاه آزاد علوم و تحقیقات، عضویت پیگیر در هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور (۱۳۶۸-۱۴۰۰)، ریاست گروه بیابان این موسسه، نقشآفرینی اجرایی بهعنوان مدیرکل دفتر آموزش و مشارکت مردمی سازمان حفاظت محیط زیست در دولت اول روحانی (۱۳۹۲-۱۳۹۶ با حکم معصومه ابتکار)، ریاست بخش سیاستهای محیط زیست در مرکز بررسیهای استراتژیک نهاد ریاست جمهوری، استعفا در آبان ۱۳۹۶، بازنشستگی در تیر ۱۴۰۰، و در نهایت، نقشآفرینی محوری در ساختار محیطزیستی دولت چهاردهم پزشکیان (بهعنوان تدوینکننده میثاقنامه محیط زیستی ستاد و عضو کمیته انتخاب رئیس سازمان محیط زیست که به انتخاب شینا انصاری منجر شد) ـ جایگاهی منحصربهفرد در ساختار محیطزیستی ایران اشغال کرده است.
ویژگی متمایز درویش، در سطح اول، پایداری استثنایی او در حوزه محیط زیست است؛ پایداریای که در آن، یک چهره با تحصیلات فنی-طبیعی، در طول سه دهه، در یک حوزه واحد و با تمرکز بر یک موضوع شاخص (بیابانزایی) فعالیت پیگیر داشته است. این تمرکز تخصصی، در میان کنشگران محیط زیست ایران، نسبتاً نادر است. در سطح دوم، توانایی استثنایی او در پیوند زدن میان کنشگری مدنی-رسانهای و فعالیت اجرایی-سیاسی ـ که در آن، یک وبلاگنویس شناختهشده، در عین حال، در دولتهای اصلاحاتی/اعتدالی نقشآفرینی مستقیم در ساختار سیاستگذاری دارد ـ یکی از وجوه قابل توجه شخصیت اوست.
از منظر تحلیلی، جایگاه درویش، نمونهای از پدیده «کنشگر-سیاستگذار محیط زیستی» در ایران معاصر است؛ پدیدهای که در آن، یک متخصص با تخصص فنی-آکادمیک عمیق، علاوه بر فعالیتهای پژوهشی و کنشگری مدنی، در نقاط مختلف، در ساختار رسمی نظام نیز نقشآفرینی میکند. این الگو، که در میان فعالان محیط زیست ایران معاصر نمونههای دیگری نیز دارد (همچون اسماعیل کهرم و دیگران)، در درویش با ویژگی متمایز پایداری بیش از سه دههای و حضور رسانهای فراگیر، بازتاب ویژهای یافته است.
آنچه از منظر امروز روشن است، این که موضوعاتی که درویش در فعالیتهای خود به آنها پرداخته ـ از بحران بیابانزایی، فرونشست زمین، آب، تخریب جنگلها، چالشهای منابع طبیعی، پیوند محیط زیست و صلح، و سیاستگذاری محیط زیستی ـ از پایدارترین موضوعات بحث در گفتمان عمومی-سیاستگذاری ایران معاصر باقی ماندهاند. در شرایطی که ایران در یکی از پر تنشترین دورههای زیستمحیطی تاریخ خود قرار دارد ـ بهویژه با تشدید بحران آب، فرونشست زمین، و آلودگی هوا ـ صدای تحلیلی-کنشگرانه درویش، با ترکیب تخصص عمیق فنی و نگاه مدنی-اجتماعی، یکی از مرجعهای اصلی این گفتوگو خواهد بود.
سوالات متداول
محمد درویش کیست؟
محمد درویش (متولد ۴ بهمن ۱۳۴۴ در تهران)، کارشناس ارشد محیط زیست، مرتع و آبخیزداری، کنشگر برجسته محیط زیست، پژوهشگر و کویرشناس ایرانی است. او با وبلاگ شاخص «مهار بیابانزایی» شناخته میشود و در طول بیش از سه دهه فعالیت، یکی از مرجعهای اصلی گفتمان محیط زیست در ایران بدل شده است.
تحصیلات محمد درویش چیست؟
درویش دارای کارشناسی مهندسی مرتع و آبخیزداری از دانشگاه تهران و کارشناسی ارشد مدیریت محیط زیست از واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی تهران است. به دلیل دانشجوی ممتاز بودن، از بهمن ۱۳۶۸ به موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور پیوست.
سوابق اجرایی محمد درویش چه بوده است؟
از مهمترین سوابق اجرایی درویش میتوان به این موارد اشاره کرد: عضو هیئت علمی و مسئول گروه اقتصادی-اجتماعی بخش تحقیقات بیابان موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور (۱۳۶۸-۱۴۰۰)، مدیرکل دفتر آموزش و مشارکت مردمی سازمان حفاظت محیط زیست (۱۳۹۲-۱۳۹۶ با حکم معصومه ابتکار)، مدیرکل دفتر مشارکتهای مردمی سازمان حفاظت محیط زیست (تا آبان ۱۳۹۶)، رئیس بخش سیاستهای محیط زیست مرکز بررسیهای استراتژیک نهاد ریاست جمهوری (تا پایان دولت دوم روحانی)، و رئیس گروه بیابان موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور (تا تیر ۱۴۰۰).
نقش درویش در دولت پزشکیان چیست؟
محمد درویش در دولت چهاردهم مسعود پزشکیان، نقش محوری در ساختار محیطزیستی دارد. او از تدوینکنندگان میثاقنامه محیط زیستی ستاد پزشکیان بود و در روزهای منتهی به انتخابات، با تأکید بر توییت پزشکیان درباره عدم تأیید طرحهای مخرب محیط زیست، حمایت فعالی از کاندیداتوری او به عمل آورد. پس از پیروزی پزشکیان، درویش بهعنوان عضو کمیته انتخاب ریاست سازمان حفاظت محیط زیست فعالیت کرد و در نهایت، با انتخاب شینا انصاری به این سمت، اعلام کرد: «اینک یک دوره تاریخی برای سازمان حفاظت محیطزیست آغاز شده.»
وبلاگ «مهار بیابانزایی» چیست؟
وبلاگ «مهار بیابانزایی» (mohammaddarvish.com)، یکی از شاخصترین وبلاگهای تخصصی فارسی در حوزه محیط زیست است که محمد درویش در طول دو دهه گذشته اداره میکند. این وبلاگ، که نام آن نشانهای از تخصص متمرکز درویش بر مسأله بیابانزایی است، در شمار منابع مرجع نسلهای جدید علاقهمندان محیط زیست در ایران محسوب میشود.
دیدگاه درویش درباره آب چیست؟
محوریترین موضع نظری درویش در حوزه آب، تعریف آب بهعنوان «کالای زیستی» و نه کالای اقتصادی است. در نگاه او، نباید با آب مانند یک کالای اقتصادی محدود برخورد کرد و درویش مخالف بازار و بورس آب برای کشف قیمت تعادلی آن است. این موضع، در نقطه مقابل گفتمان غالب در میان برخی اقتصاددانان (که آب را در چارچوب قیمتگذاری بازاری مدیریت میکنند) قرار میگیرد.
چرا درویش از سازمان محیط زیست استعفا داد؟
در اول آبان ۱۳۹۶، درویش پس از حدود چهار سال خدمت در سازمان حفاظت محیط زیست (بهعنوان مدیرکل دفتر آموزش و مشارکت مردمی)، بهطور اختیاری استعفا داد. پس از استعفا، به ریاست بخش سیاستهای محیط زیست در مرکز بررسیهای استراتژیک نهاد ریاست جمهوری منصوب شد و تا پایان دولت دوم روحانی این جایگاه را بر عهده داشت.
دیدگاه درویش درباره بحران بیابانزایی در ایران چیست؟
درویش بهطور پیگیر هشدار داده که «از نظر شتاب بیابانزایی، ایران جزو پنج کشور نخست جهان قرار دارد.» این هشدار، که در طول سالها در رسانههای متعدد بازتاب یافته، یکی از پایدارترین نگرانیهای گفتمانی او محسوب میشود. در یکی از مواضع اخیر نیز اعلام کرده: «زمین با شتابی نگرانکننده در حال فرو رفتن در فلات ایران است.»
چارچوب فکری درویش در کنشگری چیست؟
درویش در یکی از مواضع فکری شاخص خود اعلام کرده: «ماهیت کنشگری در حوزه محیطزیست از جنس مرثیهسرایی نیست، از جنس مطالبهگری است و مطالبهگرِ واقعی باید صبور، خردمند، شجاع و اهل شنیدن، دیدن، خواندن و حرکت با درنگ باشد.» این موضع، نشاندهنده چارچوب فکری مثبتگرایانه و سازنده او در عرصه کنشگری است.
آیا محمد درویش همچنان فعال است؟
بله، با وجود بازنشستگی از موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور در تیر ۱۴۰۰، محمد درویش همچنان یکی از پر حضورترین چهرههای محیط زیست در ایران است. حضور پیگیر او در فضای رسانهای ـ از وبلاگ شخصی و سایتهای شاخص (فرارو، انصاف نیوز، عصر ایران، اعتماد، اکوایران)، تا شبکههای تلویزیونی و سخنرانیهای متعدد ـ ادامه دارد. در دولت چهاردهم پزشکیان نیز در نقشهای شاخص محیطزیستی فعال است.
کمتر از یک دقیقه زمان بگذارید، ثبتنام کنید و نظرتان را زیر همین پست به اشتراک بگذارید.
پیامهای توهینآمیز و یا حاوی دعوت به خشونت حذف خواهند شد.
ثبت نام