دکتر ابراهیم متقی، پژوهشگر برجسته علوم سیاسی و روابط بینالملل، استاد تمام و رئیس دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، یکی از پر سابقهترین و پر استنادترین متخصصان حوزه مطالعات استراتژیک، سیاست خارجی ایالات متحده و خاورمیانه در ایران معاصر است. او با حدود نیم قرن فعالیت آکادمیک، انتشار دهها کتاب و صدها مقاله علمی-پژوهشی، و راهنمایی نسلهایی از پژوهشگران علوم سیاسی، به یکی از مرجعهای اصلی گفتمان نظری-استراتژیک ایران بدل شده است. متقی که در آذر ۱۴۰۰ به ریاست دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران منصوب شد، با چارچوب تحلیلی متمایز خود در حوزه منافع ملی، سیاست همسایگی و موازنه قدرت، همواره یکی از پر استنادترین تحلیلگران فضای سیاست خارجی ایران در رسانههای فارسیزبان بوده است.
ابراهیم متقی کیست؟
دکتر ابراهیم متقی، پژوهشگر برجسته علوم سیاسی و روابط بینالملل، استاد تمام دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، و رئیس کنونی این دانشکده (یکی از معتبرترین و قدیمیترین دانشکدههای علوم سیاسی ایران)، متولد ۱۳۳۸، یکی از پر سابقهترین و پر استنادترین متخصصان حوزه مطالعات استراتژیک، سیاست خارجی ایالات متحده، خاورمیانه، و دیپلماسی دفاعی در ایران معاصر است. متقی، که با حدود نیم قرن فعالیت آکادمیک پیگیر، انتشار دهها کتاب و صدها مقاله علمی-پژوهشی در شاخصترین نشریات داخلی، و راهنمایی نسلهایی از پژوهشگران علوم سیاسی، به یکی از مرجعهای اصلی گفتمان نظری-استراتژیک ایران بدل شده، در حال حاضر در نقطه تلاقی علم آکادمیک کلاسیک علوم سیاسی، نقشآفرینی نهادی محوری در دانشگاه تهران، و حضور تحلیلی پایدار در گفتمان عمومی قرار گرفته است.
اهمیت دکتر ابراهیم متقی در سپهر آکادمیک-تحلیلی ایران از چند جهت قابل بررسی است. نخست، جایگاه نهادی شاخص او ـ بهعنوان رئیس دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران ـ که در شمار قدیمیترین و معتبرترین دانشکدههای علوم سیاسی و حقوق در سراسر ایران و خاورمیانه قرار میگیرد. این دانشکده، که از سال ۱۳۱۳ (با تأسیس دانشکده حقوق دانشگاه تهران) فعالیت میکند، چندین نسل از حقوقدانان، سیاستمداران، و دیپلماتهای شاخص ایران را تربیت کرده است. دوم، پشتوانه آکادمیک سهگانه او در دانشگاههای شاخص ایران ـ کارشناسی از دانشگاه تهران (۱۳۵۹-۱۳۶۳)، کارشناسی ارشد و دکترا از دانشگاه تربیت مدرس (۱۳۶۴-۱۳۷۵) ـ که چارچوب فکری-روششناختی متمایز او را شکل داده است. سوم، تولید پربار آکادمیک ـ شامل دهها کتاب در حوزههای سیاست خارجی آمریکا، خاورمیانه، دیپلماسی دفاعی، و امنیت منطقهای ـ که او را در شمار پر تألیفترین استادان علوم سیاسی ایران قرار میدهد. چهارم، تخصص متمایز او در مطالعات ایالات متحده ـ که در آثار شاخصی همچون «تحولات سیاست خارجی آمریکا ۱۹۴۵-۱۹۹۷»، «ایران در نگرش اتاقهای فکر آمریکایی»، «ایران در نگرش نخبگان نهادهای اجتماعی و ساختار سیاسی آمریکا»، و «ترامپ، جمهوری اسلامی ایران و سیاست بینالملل» بازتاب یافته ـ و او را به یکی از مرجعهای اصلی تحلیل سیاست خارجی آمریکا در ایران بدل کرده است. پنجم، حضور تحلیلی پایدار در گفتمان عمومی ـ از طریق گفتوگوهای شاخص با رسانههای نزدیک به ساختار رسمی (همچون پایگاه اطلاعرسانی دفتر مقام رهبری) و دیگر رسانههای فارسیزبان ـ که او را به یکی از پر استنادترین تحلیلگران فضای سیاست خارجی ایران بدل کرده است.
در طول دهههای گذشته، چارچوب فکری متقی ـ که در آن، «شاخصهای ژئوپلیتیکی، ساختاری، فرهنگ سیاسی و بینالمللی» بهعنوان مبانی درک منافع ملی شناسایی میشوند ـ یکی از پایدارترین چارچوبهای نظری گفتمان امنیت ملی ایران محسوب میشود. متقی در یکی از مواضع تحلیلی شاخص خود اعلام کرده: «انقلاب اسلامی وقتی تقویت میشود که "دیگری" وجود داشته باشد وگرنه فرو میپاشد. بزرگترین خسارتی که ما به خودمان میزنیم تلاش برای حذف دیگری است.»
زندگی و پیشینه
دکتر ابراهیم متقی در سال ۱۳۳۸ به دنیا آمد. این نسل، که در سالهای پایانی دهه ۳۰ شمسی متولد شدند، در سن نوجوانی-جوانی، با وقایع پیروزی انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ همزمان شدند و در نسل اول دانشجویان پس از انقلاب فعالیت آکادمیک خود را آغاز کردند.
اطلاعات تفصیلی درباره محل دقیق تولد و پیشینه خانوادگی متقی در منابع رسانهای باز محدود است؛ ویژگیای که در میان اساتید آکادمیک شاخص علوم سیاسی، که عمدتاً بر فعالیتهای تخصصی-علمی خود تمرکز دارند، نسبتاً معمول است. آنچه از مسیر حرفهای او روشن است، این که متقی در نسل میانی-پیشکسوت پژوهشگران علوم سیاسی ایران قرار میگیرد و در طول حدود نیم قرن گذشته، در ساختار آکادمیک ایران ـ بهویژه دانشگاه تهران و دانشگاه تربیت مدرس ـ فعالیت پیگیر داشته است.
تحصیلات
مسیر تحصیلی متقی، در دو دانشگاه شاخص ایران ـ دانشگاه تهران و دانشگاه تربیت مدرس ـ شکل گرفت و در نهایت به دریافت دکترای روابط بینالملل انجامید.
کارشناسی علوم سیاسی از دانشگاه تهران (۱۳۵۹-۱۳۶۳)
متقی دوره کارشناسی علوم سیاسی خود را در سالهای ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۳ در دانشگاه تهران ـ معتبرترین دانشگاه ایران و یکی از قدیمیترین دانشگاههای خاورمیانه ـ گذراند. این دوره، که دقیقاً در سالهای نخست پس از انقلاب اسلامی و دوران آغاز جنگ ایران و عراق رخ داد، شالوده آکادمیک او را در فضای پر تنش انقلابی-جنگی تشکیل داد.
کارشناسی ارشد علوم سیاسی از دانشگاه تربیت مدرس (۱۳۶۴-۱۳۶۸)
دوره کارشناسی ارشد علوم سیاسی متقی، در سالهای ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۸ در دانشگاه تربیت مدرس ـ یکی از معتبرترین مراکز پژوهشی-تربیتی ایران در حوزه علوم انسانی ـ گذرانده شد. دانشگاه تربیت مدرس، که در شمار مهمترین مراکز تربیت متخصصان علوم سیاسی و اندیشه سیاسی ایران پسا-انقلابی محسوب میشود، یکی از قطبهای شاخص آموزش این رشته است.
دکترای روابط بینالملل از دانشگاه تربیت مدرس (۱۳۶۹-۱۳۷۵)
متقی دوره دکترای روابط بینالملل خود را در سالهای ۱۳۶۹ تا ۱۳۷۵ در دانشگاه تربیت مدرس گذراند. این تخصص ـ روابط بینالملل، که در شمار شاخههای میانرشتهای علوم سیاسی قرار میگیرد و در آن، تحلیل تعامل میان کشورها، نظام بینالملل، و دینامیکهای جهانی صورت میگیرد ـ شالوده تخصص بعدی متقی در حوزههای مطالعات استراتژیک و سیاست خارجی را تشکیل داد.
فعالیت آکادمیک: دانشگاه تهران
نقطه عطف کارنامه آکادمیک متقی، عضویت پایدار او در هیئت علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران ـ معتبرترین دانشکده علوم سیاسی ایران ـ بود.
رتبه استاد تمام
متقی استاد تمام علوم سیاسی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران است. رتبه «استاد تمام» (Full Professor)، در شمار بالاترین رتبههای آکادمیک ایران قرار میگیرد و معیار آن، تولید پربار پژوهشی، اثرگذاری علمی، و سابقه طولانی آکادمیک است.
دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران
دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، که با تأسیس مدرسه عالی علوم سیاسی در سال ۱۲۹۸ شمسی ریشه دارد و در سال ۱۳۱۳ بهعنوان یکی از دانشکدههای اولیه دانشگاه تهران شکل گرفت، در شمار قدیمیترین و معتبرترین دانشکدههای علوم سیاسی و حقوق در خاورمیانه قرار میگیرد. چندین نسل از حقوقدانان، سیاستمداران، دیپلماتها، و استادان شاخص ایران از این دانشکده فارغالتحصیل شدهاند.
ریاست دانشکده حقوق و علوم سیاسی (آذر ۱۴۰۰)
پربازتابترین سمت اجرایی-آکادمیک متقی، انتصاب به ریاست دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران بود.
انتصاب توسط دکتر سید محمد مقیمی
در آذر ۱۴۰۰، دکتر سید محمد مقیمی، سرپرست وقت دانشگاه تهران، در حکمی، دکتر ابراهیم متقی را به عنوان رئیس جدید دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران منصوب کرد. این انتصاب، که در شمار مهمترین تحولات مدیریتی دانشگاه تهران در آن دوره محسوب میشد، نشانهای از اعتبار آکادمیک-اجرایی متقی در سپهر آموزش عالی ایران بود.
دامنه نقشآفرینی
ریاست دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، به متقی نقش راهبردی در سیاستگذاری آکادمیک یکی از مهمترین مراکز تربیت متخصصان علوم سیاسی، حقوق، و روابط بینالملل کشور بخشید ـ مرکزی که در آن، نسلهای متعددی از دیپلماتها، سیاستمداران، حقوقدانان، و پژوهشگران شاخص ایران تربیت میشوند.
ناظر علمی پژوهشکده مطالعات استراتژیک خاورمیانه
علاوه بر سمتهای دانشگاهی، متقی بهعنوان «ناظر علمی گروه مطالعات مسایل استراتژیک خاورمیانه» در پژوهشکده مطالعات استراتژیک خاورمیانه فعالیت دارد. این پژوهشکده، که در شمار مراکز پژوهشی-راهبردی شاخص ایران در حوزه خاورمیانه قرار میگیرد، یکی از پلتفرمهای مهم تولید محتوای تخصصی متقی محسوب میشود.
آثار علمی-پژوهشی
دکتر ابراهیم متقی نویسنده دهها کتاب و صدها مقاله علمی-پژوهشی است که او را در شمار پر تألیفترین استادان علوم سیاسی ایران قرار میدهد.
کتابهای شاخص در حوزه سیاست خارجی آمریکا
● «تحولات سیاست خارجی آمریکا ۱۹۴۵-۱۹۹۷» (تهران: مرکز اسناد) ـ یکی از کتابهای مرجع تحلیل سیاست خارجی آمریکا در دوره جنگ سرد و پس از آن
● «ایران در نگرش اتاقهای فکر آمریکایی» (مشترک با زهره پوستینچی، نشر میزان، ۱۳۹۳) ـ بررسی نگاه اندیشکدههای آمریکایی به ایران
● «ایران در نگرش نخبگان نهادهای اجتماعی و ساختار سیاسی آمریکا» (مشترک با زهره پوستینچی، نشر میزان، ۱۳۹۳)
● «ترامپ، جمهوری اسلامی ایران و سیاست بینالملل» ـ تحلیل سیاست خارجی دونالد ترامپ در قبال ایران
● «تحول طرحهای خاورمیانهای آمریکا» (پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۳)
کتابهای شاخص در حوزه امنیت و دیپلماسی دفاعی
● «امنیت منطقهای در شرایط آشوب: دولت قوی یا منطقه قوی» (مشترک با زهره پوستینچی، دانشگاه عالی دفاع ملی، ۱۳۹۹) ـ یکی از تحلیلهای شاخص امنیت منطقهای خاورمیانه
● «رهیافت و فرایندهای دیپلماسی دفاعی در راهبرد امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران» (مشترک با زهره پوستینچی، مرکز تحقیقات راهبردی دفاعی، ۱۳۹۵)
● «ضرورتها و الزامهای پیمان دفاعی جمهوری اسلامی ایران» (مشترک با زهره پوستینچی، ۱۳۹۶)
● «نظریه پیچ تاریخی و نقشیابی مقاومت در ساختار نظام بینالملل» (مشترک با مرجان کوهخیل و مژگان پازن، مرکز تحقیقات راهبردی دفاعی، ۱۳۹۴)
● «نشانهها و فرایندهای تصاعد بحران عربستان در مواجه با ج.ا.ا»
کتابهای شاخص در حوزه خاورمیانه و ترکیه
● «خاورمیانه بزرگ و خاورمیانه اسلامی» (انتشارات کانون اندیشه جوان، ۱۳۹۴)
● «موازنه گرایی متقارن در سیاست خارجی ترکیه» (مشترک با فاطمه نکولعل آزاد، انتشارات صداقت، ۱۳۹۳)
مقالات شاخص
از مهمترین مقالات متقی میتوان به این موارد اشاره کرد:
● «تحلیل رفتار اسرائیل در برابر جمهوری اسلامی ایران» (سیاست دفاعی، ۱۳۷۶)
● «کارکرد سیستم بینالملل در جنگ تحمیلی علیه جمهوری اسلامی» (سیاست دفاعی، ۱۳۷۶)
● «استراتژی موازنه منطقهای آمریکا در جنگ ایران و عراق» (سیاست دفاعی، ۱۳۷۹)
● «تأثیر تحریمهای اقتصادی آمریکا بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران» (علوم سیاسی، ۱۳۷۹)
● «ژئوپلیتیک تعادل و موازنه نرم: مطالعه موردی خاورمیانه ۲۰۰۹-۲۰۰۱» (ژئوپلیتیک، ۱۳۸۸)
● «دکترین تعامل سازنده در سیاست خارجی کشور» (مشترک با منوچهر محمدی، ۱۳۸۴)
● «سیاست مقایسهای خاورمیانهای ترامپ و بایدن: از موازنه نظامی تا موازنه فراساحلی» (فصلنامه علوم سیاسی، ۱۴۰۲)
● «سیاستهای ایالات متحده آمریکا در مواجهه با هژمونی نوظهور چین در حوزه نفت و انرژی» (فصلنامه مطالعات سیاسی، ۱۴۰۱)
● «تأثیر پیشرفت و توسعه سامانههای موشکی جمهوری اسلامی ایران بر راهبرد امنیتی آمریکا در غرب آسیا در دوره ریاست جمهوری دونالد ترامپ» (سیاست دفاعی، ۱۴۰۰)
● «قابلیت تحلیلی نظریه ساختاری و نهادی برای تحلیل کنشگری ایران در دو رخداد ملی شدن صنعت نفت و برجام» (فصلنامه علوم سیاسی، ۱۴۰۱)
این مجموعه پربار، که در آن، گسترهای از موضوعات از تاریخ سیاست خارجی آمریکا تا تحلیل برجام، از موازنه قوا تا نظریه پیچ تاریخی، از خاورمیانه بزرگ تا اقتصاد سیاسی دفاع مقدس را پوشش میدهد، نشانهای از وسعت دامنه فکری متقی است.
دیدگاهها و چارچوبهای نظری
دکتر ابراهیم متقی در طول کارنامه فکری-پژوهشی خود، چارچوب فکری روشنی صورتبندی کرده است که در چند محور قابل پیگیری است.
چارچوب چندبعدی منافع ملی
محوریترین چارچوب نظری متقی، تحلیل چندبعدی منافع ملی است. در نگاه او: «برای درک منافع ملی هر کشوری از جمله جمهوری اسلامی ایران، لازم است تا شاخصهای ژئوپلیتیکی، ساختاری، فرهنگ سیاسی و بینالمللی مورد توجه قرار گیرد. درک منافع ملی ارتباط مستقیم با فرایندهای تاریخی و هویتی هر جامعه دارد.»
این چارچوب، که در آن، مسأله منافع ملی بهصورت چندبعدی و در پیوند با شاخصهای ساختاری-هویتی تحلیل میشود، یکی از وجوه قابل توجه چارچوب نظری اوست.
مفهوم «سیاست همسایگی»
یکی از مفاهیم نظری شاخص متقی، «سیاست همسایگی» است. در نگاه او: «مفهومی که در قالب سیاست همسایگی مطرح شده به این موضوع توجه و اشاره دارد که باید در مرحله اول سیاست خارجی و روابط خودمان را با بازیگرانی گسترش دهیم که دارای قالبهای ادراکی، فرهنگی و ساختاری نسبتاً مشترکی با ما هستند.» و در ادامه: «روندهای سیاست خارجی ایران بدون توجه به قالبهای همسایگی، تمدنی و هویتی مطلوبیت و نتیجه چندانی نخواهد داشت.»
این موضع، که در آن، اولویت همسایگان و کشورهای همکیش-همفرهنگ در سیاست خارجی ایران به رسمیت شناخته میشود، یکی از وجوه شاخص دیدگاه راهبردی اوست.
مفهوم «دیگری» و حفظ انقلاب
در یکی از مواضع تحلیلی شاخص خود، متقی اعلام کرد: «انقلاب اسلامی وقتی تقویت میشود که "دیگری" وجود داشته باشد وگرنه فرو میپاشد. بزرگترین خسارتی که ما به خودمان میزنیم تلاش برای حذف دیگری است. برای ارتقای خود نباید دیگری را پایین کشید یا از رانت استفاده کرد.»
این موضع، که در آن، مفهوم «دیگری» (Other) ـ که در فلسفه سیاسی معاصر، بهعنوان نقطه مقابل هویت «خود» تعریف میشود ـ بهعنوان ضرورت بقای انقلاب اسلامی شناسایی میشود، یکی از موضعگیریهای نظری شاخص اوست.
نقد هژمونیگرایی آمریکا
در یکی از مواضع نظری شاخص خود، متقی به نقد «هژمونیگرایی آمریکا» پرداخت: «هرگاه کشوری در صدد باشد تا به قدرت مازاد راهبردی دست یابد، دیگر کشورها و بازیگران در برابر آن مقاومت میکنند. در هندسه ژئوپلیتیکی جدید، هژمونیکگرایی آمریکا با نشانههایی از واکنش متقابل فراگیر روبهرو گردیده است.»
این موضع، که در پیوند با گفتمان رسمی نظام در باب چالش هژمونی آمریکا قرار میگیرد، یکی از وجوه شاخص دیدگاه استراتژیک اوست.
تأکید بر موازنه قدرت
در یکی از مواضع راهبردی شاخص خود، متقی اعلام کرد: «هرگونه توافق نیازمند شکل گیری موازنه قدرت و تعادل انتظارات میباشد؛ بنابراین ایران در صدد برآمد دیپلماسی عمومی خود را در قالب "سازوکارهای مسیر دوم" در فرایند توافق و همکاری با دیگر بازیگران تأثیرگذار شکل دهد.»
این موضع، که در آن، موازنه قدرت بهعنوان پیشنیاز هر توافق در روابط بینالملل شناسایی میشود، یکی از وجوه شاخص نگاه واقعگرایانه او به سیاست بینالملل است.
مفهوم «سازوکارهای مسیر دوم» (Track Two)
متقی یکی از مدافعان جدی مفهوم «سازوکارهای مسیر دوم» (Track Two Diplomacy) در روابط بینالملل ایران است؛ مفهومی که در آن، دیپلماسی رسمی با دیپلماسی غیررسمی-عمومی تکمیل میشود.
حضور رسانهای پربازتاب
دکتر متقی، علاوه بر فعالیت آکادمیک، در رسانههای متعدد ایرانی حضور پربازتاب دارد.
فایل کامل گفتگوی اختصاصی عبدی مدیا با دکتر ابراهیم متقی، استاد و عضو هیئت علمی گروه علوم سیاسی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران
بدون فیلتر در کستباکس بشنوید
گفتوگوها با پایگاه دفتر مقام رهبری (Khamenei.ir)
یکی از وجوه شاخص حضور رسانهای متقی، گفتوگوهای متعدد او با «پایگاه اطلاعرسانی دفتر مقام رهبری» است. این گفتوگوها، که در آن، متقی به موضوعاتی همچون «پیام رهبر انقلاب به حجاج بیتالله الحرام، تحلیل وحدت اسلامی، نظم پیشروی جهان، و سیاست همسایگی» پرداخته، نشانهای از پیوند او با گفتمان رسمی نظام محسوب میشود.
مصاحبهها با تابناک
متقی در رسانههای مختلفی همچون تابناک، خبرگزاری مهر، رویداد۲۴، و فرارو نیز بهعنوان تحلیلگر شاخص حضور دارد. مصاحبههای متعدد او در این رسانهها، در شمار پر استنادترین تحلیلهای فضای سیاست خارجی-امنیتی ایران محسوب میشوند.
حضور در نشستهای شاخص
یکی از حواشی قابل توجه متقی، حضور پربازتاب او در نشستهای شاخص بود. در یک نشست در دانشگاه تهران در حضور محمدجواد ظریف، متقی خاطرهای از ملاقات یک هیئت ایرانی با هیئت روسیه تعریف کرد که در آن، «طرف ایرانی با زنان روس دست نداد و زن روس هیئت روسیه که فارسی بلد بود، گفت: مردان ایرانی همه کار میکنند به جز دست دادن!». این خاطره، که در فضای رسانهای ایران بازتاب گستردهای داشت، یکی از حواشی شاخص متقی محسوب میشد.
ارتباط با چهرهها و جریانها
دکتر ابراهیم متقی در شبکهای از پیوندهای آکادمیک با چهرههای شاخص علوم سیاسی ایران قرار دارد.
همکاران علمی-پژوهشی
یکی از وجوه شاخص فعالیت متقی، تولید مشترک با همکاران علمی است. مهمترین همکار علمی او زهره پوستینچی است که در دهها کتاب و مقاله مشترک با متقی همکاری داشته است ـ همکاریای که در آثاری همچون «امنیت منطقهای در شرایط آشوب»، «ایران در نگرش اتاقهای فکر آمریکایی»، «رهیافت و فرایندهای دیپلماسی دفاعی»، و دیگر آثار بازتاب یافته است.
دیگر همکاران شاخص متقی شامل منوچهر محمدی، فاطمه نکولعل آزاد، مرجان کوهخیل، مژگان پازن، محسن پالیزبان، علیرضا رضایی، سعید جهانگیری، فریبرز پیرو، مهرداد نوابخش، محمد ستوده میشوند.
شبکه نهادی
در سطح نهادی، رابطه متقی با دانشگاه تهران (بهویژه دانشکده حقوق و علوم سیاسی)، دانشگاه تربیت مدرس، دانشگاه عالی دفاع ملی، مرکز تحقیقات راهبردی دفاعی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، و پژوهشکده مطالعات استراتژیک خاورمیانه، شبکه نهادی او را شکل میدهد.
در سطح رسانهای، رابطه او با پایگاه اطلاعرسانی دفتر مقام رهبری (Khamenei.ir)، خبرگزاری مهر، تابناک، فرارو، رویداد۲۴، و دیگر رسانههای شاخص فارسیزبان، شبکه ارتباطات رسانهای او را تشکیل میدهد.
جمعبندی
دکتر ابراهیم متقی، یکی از پر سابقهترین، پر استنادترین، و در عین حال پر بازتابترین چهرههای آکادمیک علوم سیاسی ایران معاصر است که با ترکیبی منحصربهفرد از پشتوانه آکادمیک شاخص (کارشناسی علوم سیاسی از دانشگاه تهران، کارشناسی ارشد و دکترای روابط بینالملل از دانشگاه تربیت مدرس، با حدود نیم قرن فعالیت پیگیر آکادمیک)، جایگاه نهادی محوری (بهعنوان استاد تمام و رئیس دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران ـ معتبرترین دانشکده علوم سیاسی ایران)، تولید پربار پژوهشی (شامل دهها کتاب و صدها مقاله علمی-پژوهشی)، تخصص متمایز در حوزههای مطالعات استراتژیک، سیاست خارجی ایالات متحده، خاورمیانه، و دیپلماسی دفاعی، چارچوب نظری متمایز در تحلیل منافع ملی، سیاست همسایگی، و موازنه قدرت، و در نهایت، حضور تحلیلی پایدار در گفتمان عمومی ایران، جایگاهی منحصربهفرد در ساختار آکادمیک-تحلیلی ایران اشغال کرده است. کارنامه او ـ از تولد در ۱۳۳۸، تحصیل در دانشگاه تهران و تربیت مدرس، رسیدن به رتبه استاد تمام، ریاست دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران از آذر ۱۴۰۰، فعالیت بهعنوان ناظر علمی پژوهشکده مطالعات استراتژیک خاورمیانه، تولید پربار آکادمیک با همکاران شاخصی همچون زهره پوستینچی، تولید آثار مرجع در حوزه سیاست خارجی آمریکا و امنیت منطقهای، و حضور پایدار در گفتمان رسانهای ایران (بهویژه از طریق گفتوگوهای پایگاه Khamenei.ir) ـ تصویری از یک «پژوهشگر-نظریهپرداز-استاد-مدیر آکادمیک» چندبعدی ارائه میدهد.
ویژگی متمایز متقی، در سطح اول، توانایی استثنایی او در پیوند زدن میان تحلیل کلاسیک روابط بینالملل و مسائل روز سیاست خارجی ایران است؛ ویژگیای که در آن، چارچوبهای نظری روابط بینالملل (همچون موازنه قدرت، هژمونی، دیپلماسی عمومی، سازوکارهای مسیر دوم) بهطور پیگیر در تحلیل تحولات روز ایران و خاورمیانه بهکار گرفته میشوند. این پیوند، در میان اساتید علوم سیاسی ایران معاصر، نسبتاً نادر است. در سطح دوم، تمرکز ویژه او بر مطالعات ایالات متحده ـ که در آثار شاخصی همچون «تحولات سیاست خارجی آمریکا ۱۹۴۵-۱۹۹۷»، «ایران در نگرش اتاقهای فکر آمریکایی»، «ایران در نگرش نخبگان نهادهای اجتماعی و ساختار سیاسی آمریکا»، و «ترامپ، جمهوری اسلامی ایران و سیاست بینالملل» بازتاب یافته ـ او را به یکی از مرجعهای اصلی تحلیل آمریکا در ایران بدل کرده است. در سطح سوم، توانایی پایدار او در گفتمان نظری-رسانهای ـ که در آن، با حدود نیم قرن فعالیت پیگیر، همچنان یکی از پر استنادترین تحلیلگران فضای سیاست خارجی ایران محسوب میشود ـ یکی از وجوه قابل توجه شخصیت اوست.
از منظر تحلیلی، جایگاه متقی، نمونهای از پدیده «پژوهشگر-مدیر آکادمیک شاخص ساختار رسمی» در ایران معاصر است؛ پدیدهای که در آن، یک چهره با پشتوانه آکادمیک عمیق و سابقه پایدار، در عین حال که در سطح آکادمیک شاخص فعالیت میکند، در پیوند نزدیک با گفتمان رسمی نظام و در رسانههای نزدیک به ساختار قدرت نیز حضور تحلیلی دارد. این الگو، که در میان اساتید شاخص علوم سیاسی ایران معاصر نمونههای دیگری نیز دارد، در متقی با ویژگی تمرکز ویژه بر مطالعات استراتژیک و سابقه پربار تولید آکادمیک، بازتاب ویژهای یافته است.
آنچه از منظر امروز روشن است، این که موضوعاتی که متقی در آثار و مواضع خود به آنها پرداخته ـ از تحولات سیاست خارجی آمریکا، نگاه اتاقهای فکر آمریکایی به ایران، امنیت منطقهای خاورمیانه، دیپلماسی دفاعی، سیاست همسایگی، موازنه قدرت، تحلیل برجام و سامانههای موشکی ایران، و چارچوب چندبعدی منافع ملی ـ از پایدارترین موضوعات بحث در گفتمان علمی-تحلیلی ایران معاصر باقی ماندهاند. در شرایطی که ایران در یکی از پر تنشترین دورههای سیاست خارجی-امنیتی خود قرار دارد ـ بهویژه پس از جنگ ۱۲ روزه ایران-اسرائیل در خرداد ۱۴۰۴ و تشدید تنشهای منطقهای ـ صدای تحلیلی متقی، با ترکیب اعتبار آکادمیک عمیق، تخصص متمایز در حوزه ایالات متحده و خاورمیانه، و جایگاه نهادی محوری در دانشگاه تهران، یکی از مرجعهای اصلی این گفتوگو در گفتمان آکادمیک-رسانهای ایران محسوب میشود.
سوالات متداول
ابراهیم متقی کیست؟
دکتر ابراهیم متقی (متولد ۱۳۳۸)، پژوهشگر برجسته علوم سیاسی و روابط بینالملل، استاد تمام دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، و رئیس کنونی این دانشکده است. او یکی از پر سابقهترین و پر استنادترین متخصصان حوزههای مطالعات استراتژیک، سیاست خارجی ایالات متحده، خاورمیانه، و دیپلماسی دفاعی در ایران معاصر محسوب میشود.
تحصیلات ابراهیم متقی چیست؟
متقی دوره کارشناسی علوم سیاسی خود را در سالهای ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۳ در دانشگاه تهران گذراند. سپس کارشناسی ارشد علوم سیاسی (۱۳۶۴-۱۳۶۸) و دکترای روابط بینالملل (۱۳۶۹-۱۳۷۵) را از دانشگاه تربیت مدرس دریافت کرد.
چه زمانی ابراهیم متقی به ریاست دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران منصوب شد؟
در آذر ۱۴۰۰، دکتر سید محمد مقیمی، سرپرست وقت دانشگاه تهران، در حکمی، دکتر ابراهیم متقی را به عنوان رئیس جدید دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران منصوب کرد.
مهمترین آثار ابراهیم متقی چیست؟
از مهمترین آثار متقی میتوان به این کتابها اشاره کرد: «تحولات سیاست خارجی آمریکا ۱۹۴۵-۱۹۹۷»، «امنیت منطقهای در شرایط آشوب: دولت قوی یا منطقه قوی» (مشترک با زهره پوستینچی)، «ترامپ، جمهوری اسلامی ایران و سیاست بینالملل»، «ایران در نگرش اتاقهای فکر آمریکایی»، «ایران در نگرش نخبگان نهادهای اجتماعی و ساختار سیاسی آمریکا»، «خاورمیانه بزرگ و خاورمیانه اسلامی»، «رهیافت و فرایندهای دیپلماسی دفاعی در راهبرد امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران»، و «ضرورتها و الزامهای پیمان دفاعی جمهوری اسلامی ایران».
تخصص علمی ابراهیم متقی چیست؟
تخصص اصلی متقی در حوزههای مطالعات استراتژیک، سیاست و حکومت در قدرتهای بزرگ (بهویژه آمریکا)، مدیریت بحرانها و مناقشات بینالمللی، موازنه قوا، شکلگیری اتحادها و ائتلافها در روابط بینالملل، سیاست خارجی ایالات متحده، خاورمیانه، منافع ملی، و دیپلماسی دفاعی قرار میگیرد.
چارچوب نظری متقی درباره منافع ملی چیست؟
محوریترین چارچوب نظری متقی، تحلیل چندبعدی منافع ملی است. در نگاه او: «برای درک منافع ملی هر کشوری از جمله جمهوری اسلامی ایران، لازم است تا شاخصهای ژئوپلیتیکی، ساختاری، فرهنگ سیاسی و بینالمللی مورد توجه قرار گیرد. درک منافع ملی ارتباط مستقیم با فرایندهای تاریخی و هویتی هر جامعه دارد.»
دیدگاه متقی درباره «سیاست همسایگی» چیست؟
متقی یکی از مدافعان جدی «سیاست همسایگی» در سیاست خارجی ایران است. در نگاه او: «باید در مرحله اول سیاست خارجی و روابط خودمان را با بازیگرانی گسترش دهیم که دارای قالبهای ادراکی، فرهنگی و ساختاری نسبتاً مشترکی با ما هستند... روندهای سیاست خارجی ایران بدون توجه به قالبهای همسایگی، تمدنی و هویتی مطلوبیت و نتیجه چندانی نخواهد داشت.»
دیدگاه متقی درباره مفهوم «دیگری» چیست؟
در یکی از مواضع تحلیلی شاخص خود، متقی اعلام کرده: «انقلاب اسلامی وقتی تقویت میشود که "دیگری" وجود داشته باشد وگرنه فرو میپاشد. بزرگترین خسارتی که ما به خودمان میزنیم تلاش برای حذف دیگری است. برای ارتقای خود نباید دیگری را پایین کشید یا از رانت استفاده کرد.»
مهمترین همکار علمی متقی کیست؟
مهمترین همکار علمی متقی زهره پوستینچی است که در دهها کتاب و مقاله مشترک با متقی همکاری داشته است. آثار مشترک آنها شامل «امنیت منطقهای در شرایط آشوب»، «ایران در نگرش اتاقهای فکر آمریکایی»، «ایران در نگرش نخبگان نهادهای اجتماعی و ساختار سیاسی آمریکا»، «رهیافت و فرایندهای دیپلماسی دفاعی»، و دیگر آثار میشود.
آیا ابراهیم متقی همچنان فعال است؟
بله، دکتر ابراهیم متقی بهعنوان رئیس کنونی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، استاد تمام علوم سیاسی، و ناظر علمی پژوهشکده مطالعات استراتژیک خاورمیانه، یکی از پر حضورترین چهرههای تحلیلی فضای آکادمیک-رسانهای ایران است. تحلیلهای اخیر او در پی جنگ ۱۲ روزه ایران-اسرائیل در خرداد ۱۴۰۴، تحولات سیاست خارجی آمریکا، مذاکرات هستهای، و دینامیکهای منطقهای، بازتاب گستردهای در رسانههای فارسیزبان دارد. حضور پیگیر او در پایگاه اطلاعرسانی دفتر مقام رهبری (Khamenei.ir)، خبرگزاری مهر، تابناک، و دیگر رسانههای شاخص، نشانهای از نقشآفرینی پایدار او در گفتمان تحلیلی-آکادمیک ایران معاصر محسوب میشود.
کمتر از یک دقیقه زمان بگذارید، ثبتنام کنید و نظرتان را زیر همین پست به اشتراک بگذارید.
پیامهای توهینآمیز و یا حاوی دعوت به خشونت حذف خواهند شد.
ثبت نام