حاتم قادری، پژوهشگر، نظریهپرداز و استاد بازنشسته علوم سیاسی، یکی از شاخصترین و در عین حال جنجالیترین چهرههای گفتمان اندیشه سیاسی ایران معاصر در سه دهه گذشته است. او که با ۲۵ سال سابقه فعالیت آکادمیک در دانشگاه تربیت مدرس (۱۳۷۳-۱۳۹۸) و تألیف حدود ۱۹ کتاب مرجع در حوزه اندیشه سیاسی، به یکی از مرجعهای اصلی این رشته بدل شده، با نظریه شاخص «زعیمگرایی و ولایتخویی» ـ که در آن، علت اصلی عدم توسعه مطلوب ایران را به استعداد ساختاری-تاریخی ایرانیان به «زعیمگرایی و مرجعیتمحوری» نسبت میدهد ـ در گفتمان جامعهشناسی سیاسی ایران جایگاهی ویژه یافته است. قادری که در سالهای اخیر با مدل سهگانه «ناسیونالیسم انسانی، رگههایی از سوسیالیسم و فدرالیسم» برای گذار از جمهوری اسلامی، به یکی از پر استنادترین صدای نظری اپوزیسیون فارسیزبان بدل شده، با مخالفت همیشگی با شرکت در انتخابات و مواضع صریح خود، همواره در کانون مناظرات فکری-سیاسی ایران بوده است.
حاتم قادری کیست؟
دکتر حاتم قادری، پژوهشگر، نظریهپرداز، و استاد بازنشسته علوم سیاسی ایرانی، متولد ۱۳۳۵ در تهران، یکی از شاخصترین و در عین حال جنجالیترین چهرههای گفتمان اندیشه سیاسی ایران معاصر در سه دهه گذشته است. قادری، عضو بازنشسته هیئت علمی گروه اندیشه سیاسی دانشگاه تربیت مدرس (با ۲۵ سال سابقه فعالیت آکادمیک از ۱۳۷۳ تا ۱۳۹۸) و از مدرسان مؤسسه رخداد تازه، در طول کارنامه فکری-تحلیلی خود، با ترکیب تخصص عمیق در تاریخ اندیشه سیاسی (بهویژه فلسفه سیاسی یونان، اندیشه سیاسی اسلامی، و اندیشه سیاسی ایران معاصر)، نظریهپردازی شاخص در حوزههای جامعهشناسی سیاسی ایران، و حضور پربازتاب در مناظرات و رسانههای فارسیزبان، به یکی از مرجعهای گفتمان نظری-انتقادی ایران معاصر بدل شده است.
اهمیت دکتر حاتم قادری در سپهر فکری-سیاسی ایران از چند جهت قابل بررسی است. نخست، میراث آکادمیک پربار او ـ با حدود ۱۹ کتاب منتشر شده که بسیاری از آنها بهعنوان منابع مرجع دانشگاهی در رشته اندیشه سیاسی در دانشگاههای ایران تدریس میشوند ـ که او را به یکی از پرمخاطبترین مؤلفان حوزه علوم سیاسی فارسیزبان بدل کرده است. دوم، نظریه شاخص «زعیمگرایی و ولایتخویی» ـ نظریهای متمایز که در آن، با چارچوب جامعهشناسی تاریخی و جبرگرایی فرهنگی، علت اصلی «عدم توسعه مطلوب کشور» را به استعداد ساختاری-تاریخی ایرانیان به «زعیمگرایی و مرجعیتمحوری» نسبت میدهد ـ که در میان نظریات شاخص جامعهشناسی سیاسی ایران معاصر قرار میگیرد. سوم، حضور رسانهای-سخنرانی فراگیر او در سه دهه گذشته ـ از سخنرانیهای پربازتاب در حسینیه ارشاد و بنیاد باران (دفتر گفتمانی نزدیک به سید محمد خاتمی) در دهههای ۷۰ تا ۹۰، تا مصاحبههای پربازتاب با رسانههای شاخصی همچون بیبیسی فارسی ـ که او را در شمار پر استنادترین تحلیلگران سیاسی فارسیزبان قرار داده است. چهارم، مدل سهگانه پیشنهادی او برای گذار ـ شامل ناسیونالیسم انسانی، رگههایی از سوسیالیسم، و فدرالیسم (احتمالاً قومی) ـ که در گفتمان اپوزیسیون فارسیزبان، یکی از پر استنادترین چارچوبهای نظری اخیر محسوب میشود. پنجم، شجاعت او در صراحت بیان مواضع نقادانه ساختاری ـ که هم در دوره فعالیت آکادمیک رسمی (که در نهایت به بازنشستگی زودهنگام او در ۱۳۹۸ منجر شد) و هم پس از آن، یکی از وجوه شاخص شخصیت اوست.
قادری در سالهای اخیر در گفتوگوهای پربازتاب با چهرههایی همچون بیژن عبدالکریمی (پس از درگذشت ابراهیم رئیسی در خرداد ۱۴۰۳) و محمد ضرغامی (در برنامه «پاراگراف اول» با عنوان «گذار خونین»)، یکی از پر بازتابترین صدای نظری گفتمان گذار در ایران معاصر بوده است.
زندگی و پیشینه
حاتم قادری در سال ۱۳۳۵ در تهران به دنیا آمد. این نسل، که در فضای پسا-کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ متولد شد، در سالهای نوجوانی و اوایل جوانی خود با تحولات شاخص دهه ۴۰ و ۵۰ شمسی ـ از جمله اصلاحات ارضی، شکلگیری طبقه متوسط شهری، رشد دانشگاهها، و در نهایت رویدادهای انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ ـ همزمان شد.
دوره دانشجویی قادری، که دقیقاً در سالهای منتهی به انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ و دوره نخست پس از انقلاب رخ داد، شالوده تجربه فکری-سیاسی او را شکل داد و در سالهای بعد، در چارچوب نظری او نسبت به تحولات ایران معاصر بازتاب یافت.
تحصیلات
مسیر تحصیلی قادری، در دانشگاههای معتبر ایران شکل گرفت و در نهایت به دریافت دکترای علوم سیاسی از یکی از مهمترین مراکز پژوهشی-تربیتی کشور انجامید.
کارشناسی علوم سیاسی از دانشگاه شهید بهشتی (۱۳۵۸)
قادری دوره کارشناسی علوم سیاسی خود را در سال ۱۳۵۸ در دانشگاه شهید بهشتی (دانشگاه ملی پیشین) ـ یکی از معتبرترین دانشگاههای ایران ـ به پایان رساند. این فارغالتحصیلی، در دقیقاً نخستین سال پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در فضای پر تنش انقلابی، شالوده آکادمیک او را تشکیل داد.
کارشناسی ارشد و دکترای علوم سیاسی از دانشگاه تربیت مدرس
قادری در سال ۱۳۶۷ مدرک کارشناسی ارشد علوم سیاسی، و در سال ۱۳۷۳ مدرک دکترای علوم سیاسی را از دانشگاه تربیت مدرس ـ یکی از معتبرترین مراکز پژوهشی-تربیتی ایران در حوزه علوم انسانی ـ دریافت کرد. دانشگاه تربیت مدرس، در شمار مهمترین مراکز تربیت متخصصان علوم سیاسی و اندیشه سیاسی در ایران پسا-انقلابی محسوب میشود و در طول دهههای گذشته، چهرههای شاخصی را در این حوزه تربیت کرده است.
فعالیت آکادمیک: دانشگاه تربیت مدرس (۱۳۷۳-۱۳۹۸)
نقطه عطف کارنامه آکادمیک قادری، عضویت ۲۵ ساله او در هیئت علمی گروه اندیشه سیاسی دانشگاه تربیت مدرس از ۱۳۷۳ تا ۱۳۹۸ بود. این پایداری حرفهای ـ ربع قرن فعالیت پیگیر در یکی از مهمترین مراکز تربیت متخصصان اندیشه سیاسی در ایران ـ شالوده میراث آکادمیک او را تشکیل داد و چندین نسل از پژوهشگران اندیشه سیاسی ایران زیر نظر او تربیت شدند.
پایان فعالیت در ۱۳۹۸
در سال ۱۳۹۸، قادری از دانشگاه تربیت مدرس بازنشسته شد. این بازنشستگی، که در برخی منابع بهعنوان «بازنشستگی زودهنگام» یا «برکناری از کار» توصیف شده، در رتبه استادیاری (که برای یک پژوهشگر باسابقه با میراث پربار آکادمیک، نسبتاً پایین محسوب میشود) صورت گرفت. برخی منابع، نام قادری را در فهرست «۸۵ استادی که در دولتهای نهم و دهم از تدریس در دانشگاه اخراج، تعلیق، ممنوعالتدریس، برکنار یا وادار به بازنشستگی اجباری و زودهنگام شدند» قرار دادهاند ـ هرچند که بازنشستگی او در ۱۳۹۸، در دوره دولت دوم روحانی رخ داد.
مؤسسه رخداد تازه
پس از پایان فعالیت رسمی در دانشگاه تربیت مدرس، قادری بهعنوان یکی از مدرسان مؤسسه رخداد تازه فعالیت پیگیر داشت. مؤسسه رخداد تازه، که در شمار مراکز خصوصی-آزاد گفتمان روشنفکری در فضای آکادمیک پسا-دانشگاهی ایران قرار میگیرد، یکی از کانونهای اصلی فعالیت قادری در سالهای اخیر بوده است.
آثار علمی-پژوهشی (۱۹ کتاب)
دکتر حاتم قادری نویسنده حدود ۱۹ کتاب در حوزه اندیشه سیاسی است که بسیاری از آنها بهعنوان منابع مرجع دانشگاهی در دانشگاههای ایران تدریس میشوند. مهمترین آثار او عبارتاند از:
آثار شاخص در حوزه اندیشه سیاسی اسلامی
● «اندیشه سیاسی غزالی» ـ تحلیل اندیشه ابوحامد محمد غزالی، یکی از مهمترین متفکران اندیشه سیاسی اسلامی
● «تحول مبانی مشروعیت خلافت از آغاز تا فروپاشی عباسیان با رویکردی به آرا اصل سنت» ـ بررسی تاریخی-تحلیلی مبانی مشروعیت قدرت در جهان اسلام
● «اندیشههای سیاسی در اسلام و ایران» ـ یکی از کتابهای مرجع دانشگاهی در رشته اندیشه سیاسی
آثار شاخص در حوزه فلسفه سیاسی غرب
● «اندیشههای سیاسی در قرن بیستم» ـ متن مرجع دانشگاهی برای دوره فلسفه سیاسی معاصر
● «ایران و یونان: فلسفه لابلای سیاست و در بستر تاریخ» (نگاه معاصر، ۱۳۸۸)
● «سقراط در آینه آپولوژی» (نگاه معاصر، ۱۳۸۸) ـ بررسی تحلیلی متن دفاعیه سقراط
● «فیلسوف مسطح فیلسوف غیرمسطح یا طرحوارهای در خوانش همپیوندی فلسفه و فیلسوف» (علم، ۱۳۹۰)
آثار شاخص در حوزه ایران معاصر
● «تحلیلی از انقلاب اسلامی ایران»
● «پایی در کوی ایران» (نشر علم، ۱۳۹۲)
● «اندیشه در مرز» (نگاه معاصر، ۱۳۸۷)
● «سویههای هویت: مجموعه مقالات» (شیرازه، ۱۳۸۷)
دیگر آثار
● «پژوهشی در روابط ایران و روسیه شوروی»
● «شناخت امپریالیسم و دیدگاه اسلام»
● «مجموعه مقالات پیرامون جهان سوم»
● «اندیشههای دیگر»
این مجموعه پربار، که در آن، گسترهای از موضوعات از اندیشه سیاسی اسلامی کلاسیک، تا فلسفه سیاسی یونان، تا اندیشه سیاسی قرن بیستم، تا تحلیل ایران معاصر را پوشش میدهد، نشانهای از وسعت دامنه فکری اوست.
راهنمایی پایاننامههای متعدد
یکی از وجوه پایدار فعالیت آکادمیک قادری، راهنمایی پایاننامههای متعدد ارشد و دکترا در دانشگاه تربیت مدرس بود. موضوعات شاخص این پایاننامهها، نشانهای از وسعت دامنه فکری اوست:
● کالبدشکافی انحطاط و زوال سیاسی از دیدگاه ابن خلدون و ماکیاولی
● آزادی و واکنش دو اندیشهگر احیاء تفکر مذهبی: دکتر علی شریعتی و استاد مرتضی مطهری
● واکاوی ذهنیت کینتوز صادق هدایت بر اساس نظریه شناسایی اکسل هونت
● مبانی ایدئولوژیکی نوسلفیگری جهادی در سوریه و مصر
● برآمدن مفهوم جدید وطن در ایران عصر تجدد: میرزا ملکم خان ناظمالدوله و میرزا یوسف خان
● استلزامات سیاسی اندیشه داریوش شایگان
● رابطه بین تشخیص درد و وضعیت بدیل در اندیشه دکتر علی شریعتی
● رمانتیسم، فایدهگرایی و مفهوم آزادی در فلسفه سیاسی جان استوارت میل
● حکومت دینی در اندیشه سیاسی توماس آکویناس و امام خمینی (ره)
● بررسی مقایسهای مفهوم پولیس در فلسفه سیاسی یونان (افلاطون و ارسطو) و مفهوم مدینه در نزد فیلسوفان مسلمان (فارابی و ابن باجه)
● تأثیر ساختار سیاسی حکومت رضاشاه در شکلگیری فرهنگ سیاسی مردم ایران
سخنرانیهای پربازتاب در حسینیه ارشاد و بنیاد باران
یکی از وجوه شاخص حضور رسانهای-فکری قادری، سلسله سخنرانیهای پربازتاب او در محافل روشنفکری شاخص ایران در دهههای ۷۰ تا ۹۰ شمسی بوده است.
حسینیه ارشاد
حسینیه ارشاد، مرکز فرهنگی-مذهبی شاخصی که در سال ۱۳۴۶ تأسیس شد و در طول دههها، با حضور چهرههایی همچون علی شریعتی، مرتضی مطهری، محمد مجتهد شبستری و دیگران، به یکی از کانونهای اصلی گفتمان روشنفکری دینی ایران بدل شد، یکی از محلهای اصلی سخنرانیهای قادری بود. حضور قادری در این مرکز ـ که نشانهای از پذیرش او در محافل روشنفکری دینی محسوب میشد ـ بازتاب گستردهای در گفتمان فکری معاصر داشت.
بنیاد باران
بنیاد باران، که در شمار نهادهای فکری-گفتمانی نزدیک به سید محمد خاتمی (رئیسجمهور پیشین و رهبر معنوی جریان اصلاحات) قرار میگیرد، یکی دیگر از محلهای سخنرانی پربازتاب قادری بود. این بنیاد، که در دوره پس از پایان دولت اصلاحات (۱۳۸۴) تأسیس شد، بهعنوان یکی از کانونهای گفتمانی جریان اصلاحات، میزبان چهرههای شاخص فکری-سیاسی بود.
نظریه شاخص: زعیمگرایی و ولایتخویی
محوریترین مشارکت نظری قادری در گفتمان جامعهشناسی سیاسی ایران، نظریه زعیمگرایی و ولایتخویی جامعه و جغرافیای ایران است؛ نظریهای که با چارچوب جامعهشناسی تاریخی و رویکرد جبرگرایی فرهنگی ارائه شده است.
چارچوب نظری
در نگاه قادری: «ایرانیان از زمان انقلاب مشروطه، شعارها و ارزشهایی مثل آزادی، عدالت، جامعه مدنی و... را از غرب جذب کردند، ولی جامعه درگیر امر ولایی و زعیمگرایی مانده، فاقد خودآگاهی بوده، و تمایل به این شکل کنش اجتماعی در جامعه ایران در قبل یا بعد از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، یا قبل از اسلام، علت اصلی عدم توسعه مطلوب کشور بوده است.»
این نظریه، که در آن زعیمگرایی (تمایل به اطاعت از یک رهبر کاریزماتیک واحد) و ولایتخویی (ساختار ذهنی-اجتماعی پذیرش ولایت) بهعنوان ویژگیهای ساختاری فرهنگ ایرانی شناسایی میشوند، یکی از پربازتابترین چارچوبهای تحلیلی جامعهشناسی سیاسی ایران معاصر محسوب میشود.
تحلیل تاریخی
در یکی از مواضع تحلیلی شاخص خود، قادری به ریشههای تاریخی این پدیده اشاره کرد و گفت: «اگر خرده مراجع در زمان مشروطه بودند، به این دلیل بود که ما در پیشامشروطه به دنبال تبدیل شدن به انسجام اولیه ملت ایران بودیم... کسی که خودش را متعلق به ایل میدانست، به شدت زعیمگرا بود. بعد از دوران رضاشاه و انسجام نسبی ملت، دالها هم به دال ملی تبدیل میشوند.»
و افزود: «در بین روشنفکران، مراجع سیاسی مانند جلال [آل احمد] و شریعتی و یا مجاهدین و چریکها و در نهایت آقای خمینی پیدا شدند که اجازه نداد جوانب دیگر [اندیشه] شکل بگیرد.» این تحلیل، که در آن، روشنفکران دهههای ۴۰ و ۵۰ شمسی ـ بهویژه جلال آل احمد و علی شریعتی ـ بهعنوان بخشی از پدیده «زعیمگرایی» شناسایی میشوند، یکی از پربازتابترین مواضع نقادانه او در گفتمان روشنفکری ایران معاصر محسوب میشود.
مدل سهگانه پیشنهادی برای گذار
برای رفع مانع «زعیمگرایی» در ایران، قادری چارچوب نظری شاخصی برای گذار از فرهنگ، دیانت و حکومت زعیمگرا در ایران ارائه کرده است. این چارچوب، شامل سه اصل بنیادین است:
۱. ناسیونالیسم انسانی
قادری منتقد جدی ملیگرایی ایرانی است. در نگاه او، باید نوع جدیدی از ناسیونالیسم ـ «ناسیونالیسم انسانی» ـ جایگزین ملیگرایی سنتی شود. تمایز اصلی این چارچوب، هدفگذاری ارزشهای جهانشمول و جهانوطنی است.
۲. رگههایی از سوسیالیسم
دومین اصل، پذیرش رگههایی از سوسیالیسم است. در نگاه قادری: «در جامعه رنجکشیده ایران که سطح فقر بالا رفته، نیازمند نوعی عدالت اجتماعی و اقتصادی هستیم و در سوسیالیسم، این عدالت اجتماعی محقق میشود.»
۳. فدرالیسم
سومین اصل، فدرالیسم (احتمالاً قومی) است. در نگاه قادری: «آزادیهای بنیادی با فدرالیسم که قاعدتاً قومی خواهد بود، محقق میگردد.»
ضرورت «ستادی در خارج ایران»
برای پیادهسازی این چارچوب سهگانه، قادری معتقد است که نیاز به «ایجاد ستادی در خارج ایران» است که بر پایه این سه اصل، کار گذار را پی بگیرد. این موضع، در گفتمان اپوزیسیون فارسیزبان، یکی از پر استنادترین پیشنهادات نظری قادری محسوب میشود.
دیدگاهها و مواضع تحلیلی
دکتر حاتم قادری در طول کارنامه فکری-تحلیلی خود، چارچوب فکری روشنی صورتبندی کرده است که در چند محور قابل پیگیری است.
مخالفت همیشگی با شرکت در انتخابات
یکی از پایدارترین مواضع قادری، مخالفت با شرکت در انتخابات در ایران پس از دهه ۶۰ است. در طول سه دهه گذشته، او در شمار شاخصترین مناظرهگران مخالف شرکت در انتخابات در فضای رسانهای ایران بوده است.
الهیات جدید
قادری معتقد است که برای گذار از فرهنگ سنتی و دیانت سنتی زعیمگرای جامعه ایرانی، نیاز به «مختصات الهیات جدیدی برای جایگزینی» است. این موضع، که در آن، تحول دینی بهعنوان پیشنیاز تحول سیاسی-اجتماعی شناخته میشود، یکی از وجوه قابل توجه چارچوب فکری اوست.
تحلیل دو قطبی جامعه ایران
در مناظره شاخص با بیژن عبدالکریمی (فیلسوف معاصر) پس از درگذشت ابراهیم رئیسی در خرداد ۱۴۰۳، قادری به تحلیل دو قطبی شدن جامعه ایران پرداخت و به شکاف فزاینده میان مردم و حکومت اشاره کرد.
چارچوب «گذار خونین»
در گفتوگوی شاخص با محمد ضرغامی در برنامه «پاراگراف اول»، قادری به چارچوب «گذار خونین» پرداخت ـ موضعی که در آن، احتمال یک گذار غیرمسالمتآمیز در ایران مطرح میشود. این موضع، در کنار حمایت او از بیانیه ۱۷ (یکی از بیانیههای شاخص اپوزیسیون فارسیزبان)، یکی از وجوه پربازتاب گفتمان نظری اخیر اوست.
بازتولید اقتدارگرایی
در پادکست شاخص «دغدغه ایران» (قسمت ۱۱۴)، قادری به مفهوم «بازتولید اقتدارگرایی در ایران» پرداخت ـ موضعی که در آن، فرآیندهای ساختاری بازتولید اقتدارگرایی در سیستم سیاسی ایران تحلیل میشود.
درخواست کمک از «الیگارشیهای مالی»
یکی از مواضع پر حاشیهتر قادری در سالهای اخیر، درخواست کمک از «الیگارشیهای مالی» برای تغییر در ایران بوده است. این موضع، که در رسانههای نزدیک به جریان اصولگرا (همچون فارس) با هجمه روبهرو شد، یکی از حواشی پربازتاب گفتمان نظری اخیر اوست.
آینده سلطنت در ایران گفتگوی صریح عبدی مدیا با دکتر حاتم قادری، استاد علوم سیاسی دانشگاه
بدون فیلتر در کست باکس بشنوید
ارتباط با چهرهها و جریانها
دکتر حاتم قادری در شبکهای از پیوندهای فکری-تشکیلاتی با چهرههای شاخص گفتمان روشنفکری ایران قرار دارد. در سطح آکادمیک، رابطه او با همکاران گروه اندیشه سیاسی دانشگاه تربیت مدرس و پژوهشگران اندیشه سیاسی ایران، شبکه آکادمیک او را شکل میدهد.
در سطح فکری، رابطه او با چهرههای شاخص گفتمان روشنفکری ایران ـ از جمله بیژن عبدالکریمی (فیلسوف معاصر که با او مناظره داشت)، داریوش شایگان (که قادری استاد راهنمای پایاننامهای درباره اندیشه او بود)، و چهرههای دیگر گفتمان روشنفکری ـ شبکه گفتمانی او را تشکیل میدهد.
در سطح تشکیلاتی، رابطه او با حسینیه ارشاد، بنیاد باران (نزدیک به سید محمد خاتمی)، و مؤسسه رخداد تازه از پیوندهای نهادی او محسوب میشود.
در سطح رسانهای، رابطه او با بیبیسی فارسی، ایران اینترنشنال، ایران گلوبال، دیدارنیوز، و رسانههای مختلف داخل و خارج ایران شبکه ارتباطات رسانهای او را شکل میدهد.
جمعبندی
دکتر حاتم قادری، یکی از شاخصترین و در عین حال جنجالیترین چهرههای گفتمان اندیشه سیاسی ایران معاصر است که با ترکیبی منحصربهفرد از پشتوانه آکادمیک عمیق (دکترای علوم سیاسی از دانشگاه تربیت مدرس، با ۲۵ سال سابقه عضویت در هیئت علمی این دانشگاه)، تولید پربار آکادمیک (حدود ۱۹ کتاب در حوزه اندیشه سیاسی که بسیاری از آنها بهعنوان منابع مرجع دانشگاهی شناخته میشوند)، نظریهپردازی شاخص در حوزههای جامعهشناسی سیاسی ایران (بهویژه نظریه «زعیمگرایی و ولایتخویی»)، حضور سخنرانی پربازتاب در محافل روشنفکری شاخص ایران (حسینیه ارشاد، بنیاد باران)، و در نهایت، نقشآفرینی بهعنوان یکی از پر استنادترین صدای نظری-انتقادی گفتمان گذار در ایران معاصر، جایگاهی منحصربهفرد در ساختار فکری-سیاسی ایران اشغال کرده است.
ویژگی متمایز قادری، در سطح اول، توانایی استثنایی او در پیوند زدن میان تحقیق آکادمیک عمیق در تاریخ اندیشه سیاسی و موضعگیری روشن در مسائل روز ایران است؛ ویژگیای که در آن، یک پژوهشگر با تخصص عمیق در فلسفه سیاسی یونان، اندیشه سیاسی اسلامی، و فلسفه سیاسی قرن بیستم، در عین حال، در عرصه عمومی، با نظریههای شاخص جامعهشناسی سیاسی ایران و چارچوبهای گذار، نقشآفرینی فعال دارد. این پیوند، در میان اساتید علوم سیاسی ایران، نسبتاً نادر است. در سطح دوم، چارچوب فکری متمایز او در پیوند زدن میان جبرگرایی فرهنگی و نقد ساختار قدرت ـ که در نظریه «زعیمگرایی و ولایتخویی» بازتاب یافته ـ یکی از وجوه قابل توجه چارچوب نظری اوست. در سطح سوم، مدل سهگانه پیشنهادی او برای گذار (ناسیونالیسم انسانی، رگههای سوسیالیسم، فدرالیسم) ـ که در آن، با ترکیب سه اصل ظاهراً متفاوت، چارچوب نوآورانهای برای تحول ساختاری ایران ارائه میدهد ـ یکی از پر استنادترین چارچوبهای نظری اپوزیسیون فارسیزبان در سالهای اخیر محسوب میشود.
از منظر تحلیلی، جایگاه قادری، نمونهای از پدیده «استاد آکادمیک-نظریهپرداز-منتقد ساختاری» در ایران معاصر است؛ پدیدهای که در آن، یک چهره با پشتوانه آکادمیک پایدار، در عین حال که در سطح نظری مشارکت میکند، در عرصه عمومی نیز با مواضع نقادانه ساختاری حضور دارد. این الگو، که در میان اساتید علوم سیاسی ایران معاصر نمونههای دیگری نیز دارد (همچون سعید حجاریان، علیرضا علویتبار، صادق زیباکلام، تقی آزاد ارمکی، و دیگران)، در قادری با ویژگی تمرکز ویژه بر تاریخ اندیشه و چارچوب جبرگرایی فرهنگی، بازتاب ویژهای یافته است.
آنچه از منظر امروز روشن است، این که موضوعاتی که قادری در آثار و مواضع خود به آنها پرداخته ـ از تاریخ اندیشه سیاسی اسلامی و یونانی، تحول مبانی مشروعیت قدرت، نظریه زعیمگرایی و ولایتخویی، ضرورت الهیات جدید، مدل سهگانه گذار، مخالفت با شرکت در انتخابات، و نقد ساختاری اقتدارگرایی ـ از پایدارترین موضوعات بحث در گفتمان فکری-سیاسی ایران معاصر باقی ماندهاند. در شرایطی که ایران در یکی از پر تنشترین دورههای گفتمان روشنفکری-سیاسی خود قرار دارد ـ بهویژه پس از جنبش «زن، زندگی، آزادی» در پاییز ۱۴۰۱، اعتراضات گسترده، و جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل در خرداد ۱۴۰۴ ـ صدای نظری قادری، با ترکیب اعتبار آکادمیک عمیق و شجاعت در بیان مواضع نقادانه، یکی از مرجعهای اصلی گفتوگوی نظری گذار در ایران خواهد بود.
سوالات متداول
حاتم قادری کیست؟
دکتر حاتم قادری (متولد ۱۳۳۵ در تهران)، پژوهشگر، نظریهپرداز، و استاد بازنشسته علوم سیاسی ایرانی است. او عضو بازنشسته هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس (با ۲۵ سال سابقه فعالیت آکادمیک از ۱۳۷۳ تا ۱۳۹۸) و از مدرسان مؤسسه رخداد تازه است. قادری یکی از مرجعهای گفتمان اندیشه سیاسی ایران معاصر و نظریهپرداز شاخص حوزه «زعیمگرایی و ولایتخویی» محسوب میشود.
تحصیلات حاتم قادری چیست؟
قادری دوره کارشناسی علوم سیاسی را در سال ۱۳۵۸ در دانشگاه شهید بهشتی (دانشگاه ملی پیشین) به پایان رساند. دوره کارشناسی ارشد علوم سیاسی را در سال ۱۳۶۷ و دوره دکترای علوم سیاسی را در سال ۱۳۷۳ ـ هر دو از دانشگاه تربیت مدرس ـ دریافت کرد.
مهمترین آثار حاتم قادری چیست؟
از مهمترین آثار قادری (که در مجموع حدود ۱۹ کتاب است) میتوان به این موارد اشاره کرد: «اندیشه سیاسی غزالی»، «اندیشههای سیاسی در اسلام و ایران»، «اندیشههای سیاسی در قرن بیستم» (که بهعنوان متون مرجع دانشگاهی شناخته میشوند)، «تحول مبانی مشروعیت خلافت از آغاز تا فروپاشی عباسیان»، «ایران و یونان: فلسفه لابلای سیاست و در بستر تاریخ»، «سقراط در آینه آپولوژی»، «پایی در کوی ایران»، «اندیشه در مرز»، و «سویههای هویت».
نظریه زعیمگرایی و ولایتخویی چیست؟
محوریترین مشارکت نظری قادری، نظریه زعیمگرایی و ولایتخویی جامعه ایران است؛ نظریهای که با چارچوب جامعهشناسی تاریخی و جبرگرایی فرهنگی ارائه شده و معتقد است «ایرانیان از زمان انقلاب مشروطه، شعارها و ارزشهایی مثل آزادی، عدالت و جامعه مدنی را از غرب جذب کردند ولی جامعه درگیر امر ولایی و زعیمگرایی مانده، فاقد خودآگاهی بوده، و تمایل به این شکل کنش اجتماعی، علت اصلی عدم توسعه مطلوب کشور بوده است.»
مدل سهگانه پیشنهادی قادری برای گذار چیست؟
قادری برای گذار از فرهنگ، دیانت و حکومت زعیمگرا در ایران، چارچوب سهگانهای ارائه کرده است: (۱) ناسیونالیسم انسانی (در نقطه مقابل ملیگرایی ایرانی، با هدفگذاری ارزشهای جهانشمول)؛ (۲) رگههایی از سوسیالیسم (برای تحقق عدالت اجتماعی و اقتصادی در جامعه رنجکشیده ایران)؛ (۳) فدرالیسم (احتمالاً قومی، برای تحقق آزادیهای بنیادی). او همچنین معتقد است که برای پیادهسازی این چارچوب، نیاز به «ایجاد ستادی در خارج ایران» است.
چرا قادری در ۱۳۹۸ از دانشگاه بازنشسته شد؟
قادری در سال ۱۳۹۸ از دانشگاه تربیت مدرس بازنشسته شد. این بازنشستگی، که در درجه استادیاری صورت گرفت ـ رتبهای که برای پژوهشگری با میراث پربار آکادمیک نسبتاً پایین محسوب میشود ـ در برخی منابع بهعنوان «بازنشستگی زودهنگام» توصیف شده است.
حسینیه ارشاد و بنیاد باران در کارنامه قادری چه نقشی داشتند؟
قادری در دهههای ۷۰ تا ۹۰ شمسی، سلسله سخنرانیهای شاخصی در حسینیه ارشاد (مرکز فرهنگی-مذهبی متعلق به سنت روشنفکری دینی، با ریشه در شریعتی و مطهری) و بنیاد باران (بنیاد فکری-گفتمانی نزدیک به سید محمد خاتمی) ایراد کرد. این سخنرانیها، در شمار پربازتابترین حضورهای فکری-عمومی او محسوب میشوند.
دیدگاه قادری درباره شرکت در انتخابات چیست؟
قادری از منتقدان همیشگی شرکت در انتخابات در ایران پس از دهه ۶۰ شمسی است. در طول دهههای گذشته، او در مناظرات انتخاباتی متعدد، بهعنوان یکی از شاخصترین صدای مخالف شرکت در انتخابات حضور یافته است.
دیدگاه قادری در مناظرات اخیر چه بوده است؟
از مناظرات شاخص اخیر قادری میتوان به این موارد اشاره کرد: مناظره با بیژن عبدالکریمی (فیلسوف معاصر) پس از درگذشت ابراهیم رئیسی در خرداد ۱۴۰۳، با محوریت «درگذشت رئیسی و دو قطبی در جامعه ایران»؛ و گفتوگوی شاخص با محمد ضرغامی در برنامه «پاراگراف اول» با عنوان «گذار خونین» ـ موضعی که در آن، احتمال یک گذار غیرمسالمتآمیز در ایران مطرح میشود.
آیا حاتم قادری همچنان فعال است؟
بله، با وجود بازنشستگی از دانشگاه تربیت مدرس در سال ۱۳۹۸، دکتر حاتم قادری همچنان یکی از پر حضورترین چهرههای تحلیلی-نظری در فضای فکری-رسانهای ایران است. حضور پیگیر او در مؤسسه رخداد تازه (بهعنوان مدرس)، بیبیسی فارسی (برنامه شصت دقیقه)، مناظرات شاخص با چهرههای فکری معاصر، و گفتوگوهای پربازتاب با رسانههای فارسیزبان داخل و خارج ادامه دارد. تحلیلهای اخیر او درباره «گذار خونین»، حمایت از بیانیه ۱۷، نقد جدی ساختار قدرت در ایران، و چارچوب سهگانه گذار، در شمار پر استنادترین مواضع نظری گفتمان اپوزیسیون فارسیزبان در سالهای اخیر محسوب میشوند.
کمتر از یک دقیقه زمان بگذارید، ثبتنام کنید و نظرتان را زیر همین پست به اشتراک بگذارید.
پیامهای توهینآمیز و یا حاوی دعوت به خشونت حذف خواهند شد.
ثبت نام