عادل جلیلی کیست؟

دکتر عادل جلیلی، استاد پژوهش بخش تحقیقات گیاه‌شناسی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، رئیس پیشین این موسسه و رئیس سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری، و از برجسته‌ترین متخصصان اکولوژی گیاهی، گیاه‌شناسی، و تنوع زیستی در ایران، یکی از باسابقه‌ترین چهره‌های آکادمیک-اجرایی حوزه منابع طبیعی کشور در دو دهه گذشته است. جلیلی، با ترکیبی منحصربه‌فرد از پشتوانه آکادمیک بین‌المللی (با مقالات شاخص در نشریات معتبر بین‌المللی همچون Elsevier)، تجربه دیپلماتیک تخصصی (به‌عنوان سفیر سابق ایران در سازمان خوار و بار و کشاورزی ملل متحد - فائو در رم در ماه‌های پایانی دولت هشتم خاتمی)، سابقه طولانی مدیریت در تنها موسسه تحقیقات منابع طبیعی کشور (بیش از ۱۲ سال به‌عنوان رئیس و معاون پژوهشی)، و در سال‌های اخیر، مواضع صریح و نقادانه نسبت به سیاست‌گذاری منابع طبیعی، محیط زیست و مدیریت آب، در نقطه تلاقی علم اکولوژی، حکمرانی منابع طبیعی، و نقد سیاست‌های توسعه‌ای قرار گرفته است.

اهمیت دکتر عادل جلیلی در سپهر علمی-اجرایی منابع طبیعی ایران از چند جهت قابل بررسی است. نخست، پایداری بیش از دو دهه‌ای فعالیت او در موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور ـ تنها موسسه تحقیقاتی تخصصی منابع طبیعی کشور ـ که او را به یکی از باسابقه‌ترین مدیران علمی این حوزه بدل کرده است. دوم، پشتوانه آکادمیک بین‌المللی او ـ با چاپ مقالات در نشریات معتبر جهانی همچون «Soil seed banks in the Arasbaran Protected Area of Iran» (Elsevier، 2003) و «Government and Range Management in Iran (Policy, Laws and Plans)» (ALOKI، 2018) ـ که نشانه‌ای از کیفیت پژوهشی او در سطح بین‌المللی است. سوم، تجربه دیپلماتیک شاخص او در سازمان فائو ـ مهم‌ترین نهاد بین‌المللی فعال در حوزه‌های کشاورزی، منابع طبیعی، و امنیت غذایی ـ که او را به یکی از چهره‌های شاخص حوزه دیپلماسی غذا و منابع طبیعی ایران بدل کرد. چهارم، سمت‌های علمی شاخص او ـ به‌عنوان مدیر مسئول فصلنامه تحقیقات علوم چوب و کاغذ ایران، سردبیر مجله تحقیقات مرتع و بیابان ایران، و بنیان‌گذار مجله طبیعت ایران ـ که او را به یکی از معماران اصلی گفتمان آکادمیک منابع طبیعی ایران بدل کرده است. پنجم، شجاعت او در موضع‌گیری‌های صریح در سال‌های اخیر ـ به‌ویژه نقد جدی مصوبه «الزامات اصلاح ساختار کلان وزارت جهاد کشاورزی» که در سال ۱۴۰۴ به انحلال عملی سازمان منابع طبیعی منجر می‌شود ـ که نشانه‌ای از تعهد عمیق او به حفظ این نهاد است.

در ماه‌های اخیر، جلیلی در یکی از مواضع تحلیلی پربازتاب خود اعلام کرد: «وقتی این نگاه ابتدایی را در منابع طبیعی داریم، طبیعی است بحران آب ایجاد شود. تغییر اقلیم ما را بیچاره کند.» این موضع، در فضای پر تنش بحران منابع طبیعی و آب ایران، یکی از پر استنادترین تحلیل‌های ساختاری اخیر محسوب می‌شود.

زندگی و پیشینه

اطلاعات تفصیلی درباره تاریخ تولد و محل تولد دکتر عادل جلیلی در منابع رسانه‌ای باز محدود است؛ ویژگی‌ای که در میان اساتید پژوهش و چهره‌های آکادمیک-اجرایی ایران، که عمدتاً بر فعالیت‌های تخصصی-علمی خود تمرکز دارند، نسبتاً معمول است. آنچه از مسیر حرفه‌ای او روشن است، این که جلیلی در شمار نسل میانی-باسابقه پژوهشگران منابع طبیعی ایران قرار می‌گیرد و در طول حدود دو دهه گذشته، در موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور فعالیت پی‌گیر داشته است.

تحصیلات و پشتوانه آکادمیک

عنوان «دکتر» در شناسایی او در منابع رسمی، و سمت «استاد پژوهش» در ساختار آکادمیک ایران ـ که در شمار بالاترین رتبه‌های علمی-پژوهشی است ـ نشان‌دهنده پشتوانه آکادمیک عمیق او در حوزه‌های اکولوژی گیاهی، گیاه‌شناسی، و علوم مرتبط است.

تخصص جلیلی در حوزه‌های زیر متمرکز شده است:

●       اکولوژی گیاهی (محور اصلی پژوهش‌های او)

●       گیاه‌شناسی سیستماتیک

●       تنوع زیستی (Biodiversity)

●       اکولوژی مرتع

●       اکولوژی جنگل (به‌ویژه جنگل‌های هیرکانی شمال و ارسباران)

●       تئوری CSR گیاهان (Competitor-Stress tolerator-Ruderal، چارچوب نظری Grime برای طبقه‌بندی استراتژی‌های گیاهان)

●       مدلسازی اکوسیستم

●       حکمرانی منابع طبیعی

●       بانک بذر خاک

موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور

نقطه عطف کارنامه آکادمیک-اجرایی جلیلی، فعالیت پایدار او در موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور است؛ موسسه‌ای که در شمار «تنها موسسه تحقیقات منابع طبیعی کشور» قرار می‌گیرد و در طول دهه‌های گذشته، محور اصلی پژوهش‌های منابع طبیعی ایران محسوب می‌شود.

عضویت در هیئت علمی

جلیلی، عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور در بخش تحقیقات گیاه‌شناسی است؛ سمتی که در آن، با رتبه استاد پژوهش، به‌عنوان یکی از باسابقه‌ترین پژوهشگران این موسسه فعالیت می‌کند.

ریاست موسسه (بیش از ۱۲ سال)

محوری‌ترین تجربه اجرایی جلیلی، ریاست بر موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور است که در مجموع، بیش از ۱۲ سال ـ به‌عنوان رئیس و معاون پژوهشی ـ ادامه داشته است. این پایداری مدیریتی، در میان مدیران علمی-پژوهشی ایران، نسبتاً منحصربه‌فرد است و نشانه‌ای از اعتبار فنی-علمی او در ساختار رسمی منابع طبیعی محسوب می‌شود.

ریاست موسسه از دوره دولت یازدهم (دولت اول حسن روحانی) به بعد، در ادامه فعالیت‌های پیشین او در این موسسه، یکی از وجوه شاخص کارنامه او محسوب می‌شد.

سفارت ایران در فائو (دولت هشتم)

یکی از وجوه شاخص و در عین حال کم‌توجه شده کارنامه جلیلی، سفارت او در سازمان خوار و بار و کشاورزی ملل متحد (فائو - FAO) در شهر رم ایتالیا در ماه‌های پایانی فعالیت دولت هشتم (دولت دوم سید محمد خاتمی) بود.

سازمان فائو، که در شمار مهم‌ترین آژانس‌های تخصصی سازمان ملل متحد قرار می‌گیرد، به‌عنوان مرجع جهانی در حوزه‌های امنیت غذایی، کشاورزی، منابع طبیعی، و توسعه روستایی فعالیت می‌کند. این تجربه دیپلماتیک، که در شمار سمت‌های تخصصی-فنی بین‌المللی ایران محسوب می‌شد، چارچوب جهانی به دیدگاه‌های جلیلی در حوزه منابع طبیعی بخشید و در ادامه کارنامه او، در پی‌گیری مسائل ایران در سطح بین‌المللی نقش راهبردی ایفا کرد.

رئیس سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری

در سال‌های اخیر، جلیلی به سمت شاخص‌تری در ساختار رسمی منابع طبیعی ایران منصوب شد: ریاست سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری. این سازمان، که در شمار شاخص‌ترین نهادهای حاکمیتی ایران در حوزه منابع طبیعی قرار می‌گیرد و قدمتی بیش از ۱۰۰ سال دارد، یکی از مهم‌ترین نهادهای دولتی ایران در پی‌گیری مسائل جنگل‌ها، مراتع، آبخیزداری، و انفال محسوب می‌شود.

این جایگاه، که به جلیلی نقش راهبردی در سیاست‌گذاری منابع طبیعی ایران بخشید، در سال‌های ۱۴۰۳-۱۴۰۴، به یکی از کانون‌های اصلی تنش گفتمانی پیرامون آینده ساختار منابع طبیعی کشور بدل شد.

سمت‌های علمی-ویراستاری

علاوه بر سمت‌های اجرایی، دکتر جلیلی در شمار شاخص‌ترین چهره‌های ویراستاری نشریات تخصصی منابع طبیعی ایران قرار می‌گیرد:

●       مدیر مسئول فصلنامه تحقیقات علوم چوب و کاغذ ایران (یکی از نشریات شاخص حوزه صنایع چوب در ایران)

●       سردبیر مجله تحقیقات مرتع و بیابان ایران (مجله علمی-پژوهشی پیشرو در حوزه مرتع‌داری)

●       بنیان‌گذار مجله طبیعت ایران (نشریه‌ای متمرکز بر مسائل منابع طبیعی و محیط زیست ایران)

این سمت‌ها، که در آن جلیلی به‌عنوان معمار اصلی برخی نشریات تخصصی منابع طبیعی ایران شناخته می‌شود، نشانه‌ای از نقش راهبردی او در شکل‌گیری گفتمان آکادمیک این حوزه است.

آثار علمی-پژوهشی

دکتر عادل جلیلی نویسنده ده‌ها مقاله علمی-پژوهشی در نشریات معتبر داخلی و بین‌المللی است.

مقالات بین‌المللی شاخص

از مهم‌ترین آثار بین‌المللی او می‌توان به این موارد اشاره کرد:

●       «Soil seed banks in the Arasbaran Protected Area of Iran and their significance for conservation management» (در نشریه Elsevier BV، شماره ۱۰۹، شماره ۳، صفحات ۴۲۵-۴۳۱، ۲۰۰۳) ـ مقاله شاخص درباره بانک بذر خاک در منطقه حفاظت‌شده ارسباران

●       «Microbial Properties and Dehydrogenase Activity in Semiarid Area, Kerman Province, Iran» (در نشریه HARD Publishing Company، جلد ۲۸، شماره ۲، صفحات ۸۵۳-۸۶۰، ۲۰۱۸)

●       «GOVERNMENT AND RANGE MANAGEMENT IN IRAN (POLICY, LAWS AND PLANS)» (در نشریه ALOKI Ltd، جلد ۱۶، شماره ۴، صفحات ۴۶۳۷-۴۶۵۴، ۲۰۱۸) ـ یکی از شاخص‌ترین مقالات تحلیلی درباره سیاست‌های دولتی در حوزه مدیریت مراتع ایران

●       «Dynamics of Sexual Regeneration in Three Native Oak Species» ـ مقاله شاخص درباره بازسازی جنسی سه گونه بومی بلوط (Quercus brantii Lindl. و دیگران)

مقالات داخلی

علاوه بر مقالات بین‌المللی، جلیلی نویسنده مشترک ده‌ها مقاله علمی-پژوهشی در نشریات داخلی شاخصی همچون «مجله پژوهش‌های گیاهی»، «طبیعت ایران»، «تحقیقات مرتع و بیابان ایران» است. موضوعات این مقالات شامل: «طبقه‌بندی گونه‌های گیاهی با توجه به تئوری CSR»، «بررسی شکل رابطه تولید و غنای گونه‌ای گیاهان در مراتع تنگ چنار استان یزد»، «مدل‌سازی رابطه بین ساختار و عملکرد اکوسیستم»، و «شناسایی عوامل اکولوژیکی موثر در تالاب‌های سبلان» می‌شود.

این آثار، در شمار منابع مرجع دانشگاهی-پژوهشی حوزه اکولوژی گیاهی ایران قرار می‌گیرند.

نقد جدی مصوبه انحلال سازمان منابع طبیعی (۱۴۰۴)

پربازتاب‌ترین موضع‌گیری اخیر جلیلی، نقد جدی مصوبه «الزامات اصلاح ساختار کلان وزارت جهاد کشاورزی و سازمان‌های وابسته» بود؛ مصوبه‌ای که در سال ۱۴۰۴، توسط سازمان اداری و استخدامی کشور تهیه و توسط معاون اول رئیس‌جمهور ابلاغ شد و بر اساس آن، سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری با قدمت بیش از ۱۰۰ سال زیر تیغ کوچک‌سازی قرار گرفت و وظایف آن بین ادارات جهاد کشاورزی استان‌ها و سازمان محیط زیست توزیع شد؛ به‌گونه‌ای که این سازمان عملاً منحل می‌شد.

مغایرت با قانون اساسی

در یکی از مواضع شاخص خود، جلیلی اعلام کرد: «مصوبه سازمان امور استخدامی نه تنها مغایر با دو اصل قانون اساسی درباره تولی‌گری انفال است بلکه در شرایط جنگی، تأمین امنیت غذایی کشور را هم به خطر می‌اندازد.»

این موضع، که در آن، یک مدیر آکادمیک-اجرایی شاخص، به‌طور صریح مصوبه ابلاغ شده توسط معاون اول رئیس‌جمهور را به نقد می‌کشد، یکی از موضع‌گیری‌های قابل توجه گفتمان منابع طبیعی ایران در سال ۱۴۰۴ محسوب می‌شد.

تأکید بر حاکمیتی بودن منابع طبیعی

در یکی از مواضع نظری شاخص خود، جلیلی حفاظت از منابع طبیعی و انفال را اقدامی حاکمیتی توصیف کرد و اعلام کرد: «شوخی بردار نیست.» این موضع، که در آن، تأکید بر «تولی‌گری انفال» به‌عنوان یک اصل قانون اساسی صورت می‌گیرد، نشانه‌ای از نگاه ساختاری-حقوقی او به مسأله است.

پیش‌بینی پیامد بحران آب

در ادامه نقد مصوبه، جلیلی به پیامدهای ساختاری آن بر بحران آب اشاره کرد: «وقتی این نگاه ابتدایی را در منابع طبیعی داریم، طبیعی است بحران آب ایجاد شود. تغییر اقلیم ما را بیچاره کند.» این موضع، در فضای پر تنش بحران آب ایران، یکی از پر استنادترین تحلیل‌های ساختاری-انتقادی محسوب می‌شد.

درخواست از رئیس‌جمهور

جلیلی در نهایت، با درخواست رسمی از مسعود پزشکیان (رئیس‌جمهور) خواستار اصلاح این مصوبه اشتباه شد.

دیدگاه‌ها و مواضع تحلیلی

دکتر عادل جلیلی در طول کارنامه فکری-تحلیلی خود، چارچوب فکری روشنی صورت‌بندی کرده است که در چند محور قابل پی‌گیری است.

نگاه جامع به منابع طبیعی

محوری‌ترین موضع نظری جلیلی، تأکید بر نگاه جامع به منابع طبیعی و نقد «نبود نگاه جامع در برنامه‌های توسعه‌ای» است. در یکی از مواضع شاخص خود (در گفت‌وگو با خبرگزاری میزان)، اعلام کرد: «باید توقف جدی در اجرای پروژه‌های عمرانی برای فکر کردن به این بخش [منابع طبیعی] داشته باشیم.»

این موضع، که در آن، تعلیق موقت پروژه‌های عمرانی به‌عنوان پیش‌نیاز بازنگری ساختاری در نگاه به منابع طبیعی ضروری دانسته می‌شود، یکی از نقدهای پایدار او به الگوی توسعه‌ای ایران محسوب می‌شود.

مفهوم «استرس آب»

در یکی از چارچوب‌های نظری شاخص خود، جلیلی پدیده «استرس آب» را به‌عنوان مفهوم محوری معرفی می‌کند. در نگاه او: «پدیده استرس آب، یعنی کمبود و میزان ناکافی آب در زمان و مکان معین.» و افزود: «استرس آب در مقیاس حوضه آبریز، با در نظر گرفتن پدیده‌هایی مانند تغییر اقلیم، سیستم طبیعی هیدرولوژی حوضه...» باید تحلیل شود.

این چارچوب، که در آن، مسأله آب نه به‌عنوان یک پدیده محلی، بلکه به‌عنوان یک سیستم در سطح حوضه آبریز تحلیل می‌شود، نشانه‌ای از نگاه فنی-تخصصی او به مسأله است.

نقد چرای دام مازاد

یکی از مواضع تحلیلی شاخص جلیلی، نقد چرای دام مازاد در مراتع کشور است. در یکی از مواضع شاخص خود اعلام کرد: «عوامل مختلفی مراتع کشور را تهدید می‌کنند. عمده توجه به حضور دام مازاد است که خود نقش...» پر اهمیت در تخریب مراتع دارد.

او همچنین به ضرورت «تغییر نگرش در دامداری‌ها و حرکت به سمت ایجاد دامداری‌های صنعتی» اشاره کرده است.

نقد علمی کشت پالونیا

در یکی از مواضع تخصصی شاخص خود، جلیلی به نقد کشت گونه پالونیا (Paulownia) ـ گونه‌ای از درخت چینی که در سال‌های اخیر، در ایران به‌عنوان درخت تجاری معرفی شده بود ـ پرداخت. در نگاه او: «ارزیابی علمی گونه‌های جنگلی حدود ۲۰ سال طول می‌کشد و در این فرآیند، سازگاری گونه با شرایط آب و هوایی، مقاومت در برابر بیماری‌ها و آفات و مهاجم بودن آن در ایستگاه‌های تحقیقاتی، مورد بررسی قرار می‌گیرد.» و افزود: «گونه پالونیا ارزش اقتصادی برای تولید چوب را ندارد. کیفیت چوب این درخت پایین و سبک است و مناسب صنایع نیست.»

این موضع، که در آن، یک پژوهشگر باسابقه، به‌طور صریح در نقطه مقابل سیاست‌های رسمی توسعه کشت گونه‌های خارجی قرار می‌گیرد، نشانه‌ای از تعهد علمی او به اصول اکولوژی است.

نقد کاهش سرانه جنگل‌های شمال

در یکی از مواضع تحلیلی شاخص خود، جلیلی به مسأله کاهش سرانه جنگل‌های شمال کشور و نیاز فزاینده به چوب اشاره کرد و این پدیده را به‌عنوان یکی از چالش‌های ساختاری منابع طبیعی ایران معرفی کرد.

تأکید بر هویت ملی

در یکی از مواضع کلان خود، جلیلی به اهمیت «داشتن باور، رفتار و ویژگی‌های ملی، احساس تعلق خاطر تک تک افراد و پذیرش این داشت‌ه‌ها» اشاره کرد. این موضع، نشانه‌ای از نگاه ساختاری-فرهنگی او به مسأله حفاظت از منابع طبیعی است.

ببینید: بحران آب و محیط زیست در ایران گفتگوی محمد درویش کنشگر محیط زیست و عادل جلیلی، اکولوژیست

ارتباط با چهره‌ها و جریان‌ها

دکتر عادل جلیلی در شبکه‌ای از پیوندهای آکادمیک-اجرایی با چهره‌های شاخص حوزه منابع طبیعی، کشاورزی، و محیط زیست ایران قرار دارد. در سطح آکادمیک، رابطه او با اساتید و پژوهشگران شاخص موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور ـ از جمله بهنام حمزه، پروانه عشوری، نسترن جلیلیان، رفعت حبیبی، صدیقه زارع کیا و دیگر همکاران پژوهشی (که در مقالات مشترک با او نقش‌آفرینی کرده‌اند) ـ شبکه نزدیک پژوهشی او را تشکیل می‌دهد.

در سطح ساختار رسمی، رابطه او با سیدمجتبی خیام نکویی (معاون وزیر جهاد کشاورزی و رئیس سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی)، یکی از پیوندهای اجرایی شاخص او محسوب می‌شود.

در سطح ملی، رابطه او با چهره‌های شاخص حوزه منابع طبیعی و محیط زیست ایران ـ از جمله محمد درویش، اسماعیل کهرم، علی‌اکبر مهرابیان و دیگر کنشگران و کارشناسان ـ شبکه گفتمانی او را در این حوزه شکل می‌دهد.

در سطح بین‌المللی، رابطه پیشین او با سازمان فائو و دیگر نهادهای بین‌المللی فعال در حوزه‌های منابع طبیعی و امنیت غذایی، چارچوب ارتباطی بین‌المللی او را تشکیل می‌دهد.

جمع‌بندی

دکتر عادل جلیلی، یکی از باسابقه‌ترین و در عین حال شاخص‌ترین چهره‌های آکادمیک-اجرایی حوزه منابع طبیعی ایران در دو دهه گذشته است که با ترکیبی منحصربه‌فرد از پشتوانه آکادمیک عمیق (با رتبه استاد پژوهش و چاپ مقالات شاخص در نشریات بین‌المللی)، تجربه دیپلماتیک تخصصی (به‌عنوان سفیر سابق ایران در سازمان فائو در ماه‌های پایانی دولت هشتم خاتمی)، سابقه طولانی مدیریت در تنها موسسه تحقیقات منابع طبیعی کشور (بیش از ۱۲ سال به‌عنوان رئیس و معاون پژوهشی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور)، نقش‌آفرینی محوری در ساختار رسمی منابع طبیعی (به‌عنوان رئیس سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری)، تولید پربار آکادمیک (شامل ده‌ها مقاله علمی-پژوهشی و سمت‌های ویراستاری شاخص)، و در نهایت، شجاعت در موضع‌گیری‌های نقادانه ساختاری در سال‌های اخیر (به‌ویژه نقد جدی مصوبه انحلال سازمان منابع طبیعی در ۱۴۰۴)، جایگاهی منحصربه‌فرد در ساختار آکادمیک-اجرایی منابع طبیعی ایران اشغال کرده است. کارنامه او ـ از فعالیت پایدار آکادمیک در موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، سفارت در فائو، ریاست بر موسسه از دوره دولت یازدهم، انتشار آثار شاخص بین‌المللی (همچون مقاله مرجع «Government and Range Management in Iran»)، بنیان‌گذاری مجله طبیعت ایران، و در نهایت، نقش‌آفرینی به‌عنوان منتقد ساختاری مصوبه ۱۴۰۴ ـ تصویری از یک «استاد پژوهش-دیپلمات-منتقد ساختاری» چندبعدی ارائه می‌دهد.

ویژگی متمایز جلیلی، در سطح اول، توانایی استثنایی او در پیوند زدن میان عرصه آکادمیک، اجرایی، و دیپلماتیک است؛ ویژگی‌ای که در آن، یک استاد پژوهش با تخصص عمیق در اکولوژی گیاهی، در عین حال، در سطوح اجرایی شاخص (ریاست موسسه تحقیقات، ریاست سازمان منابع طبیعی) و در سطح دیپلماسی بین‌المللی (سفارت در فائو) نیز نقش‌آفرینی پی‌گیر داشته است. این چندبعدی بودن، در میان متخصصان منابع طبیعی ایران، نسبتاً نادر است. در سطح دوم، شجاعت او در نقد ساختاری مصوبه‌های رسمی ـ به‌ویژه نقد جدی مصوبه ابلاغ شده توسط معاون اول رئیس‌جمهور درباره انحلال سازمان منابع طبیعی ـ یکی از وجوه قابل توجه شخصیت او محسوب می‌شود.

از منظر تحلیلی، جایگاه جلیلی، نمونه‌ای از پدیده «استاد پژوهش - مدیر اجرایی - منتقد ساختاری» در ایران معاصر است؛ پدیده‌ای که در آن، یک چهره با پشتوانه آکادمیک عمیق، در عین حال که در ساختار رسمی نقش‌آفرینی محوری دارد، در عرصه عمومی، با نگاه نقادانه ساختاری به سیاست‌های رسمی می‌نگرد. این الگو، که در ساختار آکادمی-اجرایی ایران معاصر نمونه‌های دیگری نیز دارد، در جلیلی با ویژگی تمرکز بر حوزه شاخص منابع طبیعی و سال‌ها پی‌گیری مستمر این موضوع، بازتاب ویژه‌ای یافته است.

آنچه از منظر امروز روشن است، این که موضوعاتی که جلیلی در مواضع آکادمیک-تحلیلی خود به آنها پرداخته ـ از حکمرانی منابع طبیعی، استرس آب در سطح حوضه آبریز، تنوع زیستی، چرای دام مازاد، کاهش سرانه جنگل‌های شمال، نقد گونه‌های مهاجم همچون پالونیا، تولی‌گری انفال، و حفظ ساختار سازمان منابع طبیعی ـ از پایدارترین موضوعات بحث در گفتمان زیست‌محیطی-توسعه‌ای ایران معاصر باقی مانده‌اند. در شرایطی که ایران در یکی از پر تنش‌ترین دوره‌های بحران منابع طبیعی و آب تاریخ خود قرار دارد ـ به‌ویژه با تشدید کم‌بارشی، فرونشست زمین، آلودگی هوا، و در عین حال، چالش‌های ساختاری ابلاغ مصوبه‌های جدید سازمانی ـ صدای تخصصی-انتقادی جلیلی، با ترکیب اعتبار آکادمیک عمیق، تجربه اجرایی گسترده، و شجاعت در بیان مواضع، یکی از مرجع‌های اصلی این گفت‌وگو خواهد بود.

بشنوید | مَخلَص ۱۳۲ | بحران آب و محیط زیست در ایران | گفتگوی محمد درویش و عادل جلیلی در عبدی مدیا

سوالات متداول

عادل جلیلی کیست؟

دکتر عادل جلیلی، استاد پژوهش بخش تحقیقات گیاه‌شناسی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، رئیس پیشین این موسسه و رئیس سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری، و از برجسته‌ترین متخصصان اکولوژی گیاهی، گیاه‌شناسی، و تنوع زیستی در ایران است. او بیش از ۱۲ سال در سمت‌های مدیریتی شاخص موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور (به‌عنوان رئیس و معاون پژوهشی) فعالیت کرده است.

سوابق اجرایی عادل جلیلی چه بوده است؟

از مهم‌ترین سوابق اجرایی جلیلی می‌توان به این موارد اشاره کرد: عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور (با رتبه استاد پژوهش)، رئیس و معاون پژوهشی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور (بیش از ۱۲ سال)، سفیر ایران در سازمان خوار و بار و کشاورزی ملل متحد (فائو) در رم در ماه‌های پایانی دولت هشتم (دوم خاتمی)، و رئیس سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری.

مهم‌ترین آثار علمی عادل جلیلی چیست؟

از مهم‌ترین آثار بین‌المللی جلیلی می‌توان به این مقالات اشاره کرد: «Soil seed banks in the Arasbaran Protected Area of Iran» (Elsevier، 2003)، «Government and Range Management in Iran (Policy, Laws and Plans)» (ALOKI، 2018)، و «Microbial Properties and Dehydrogenase Activity in Semiarid Area, Kerman Province» (HARD Publishing، 2018). او همچنین نویسنده ده‌ها مقاله شاخص در نشریات داخلی است.

سمت‌های علمی-ویراستاری عادل جلیلی چیست؟

جلیلی در شمار شاخص‌ترین چهره‌های ویراستاری نشریات تخصصی منابع طبیعی ایران قرار می‌گیرد: مدیر مسئول فصلنامه تحقیقات علوم چوب و کاغذ ایران، سردبیر مجله تحقیقات مرتع و بیابان ایران، و بنیان‌گذار مجله طبیعت ایران.

دیدگاه جلیلی درباره مصوبه انحلال سازمان منابع طبیعی چیست؟

جلیلی یکی از منتقدان جدی مصوبه «الزامات اصلاح ساختار کلان وزارت جهاد کشاورزی» (مصوب سال ۱۴۰۴) است که به انحلال عملی سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری منجر می‌شود. در نگاه او: «مصوبه سازمان امور استخدامی نه تنها مغایر با دو اصل قانون اساسی درباره تولی‌گری انفال است بلکه در شرایط جنگی، تأمین امنیت غذایی کشور را هم به خطر می‌اندازد.» او از مسعود پزشکیان (رئیس‌جمهور) خواستار اصلاح این مصوبه شده است.

دیدگاه جلیلی درباره بحران آب ایران چیست؟

در یکی از موضع‌گیری‌های شاخص خود، جلیلی اعلام کرده: «وقتی این نگاه ابتدایی را در منابع طبیعی داریم، طبیعی است بحران آب ایجاد شود. تغییر اقلیم ما را بیچاره کند.» او در چارچوب نظری خود، مفهوم «استرس آب در مقیاس حوضه آبریز» را به‌عنوان مفهوم محوری معرفی کرده و معتقد است که این مفهوم باید با در نظر گرفتن پدیده‌هایی مانند تغییر اقلیم و سیستم طبیعی هیدرولوژی حوضه تحلیل شود.

دیدگاه جلیلی درباره چرای دام مازاد چیست؟

جلیلی یکی از منتقدان جدی چرای دام مازاد در مراتع کشور است. در یکی از مواضع شاخص خود اعلام کرده: «عوامل مختلفی مراتع کشور را تهدید می‌کنند. عمده توجه به حضور دام مازاد است.» او همچنین به ضرورت «تغییر نگرش در دامداری‌ها و حرکت به سمت ایجاد دامداری‌های صنعتی» اشاره کرده است.

دیدگاه جلیلی درباره کشت پالونیا چیست؟

جلیلی منتقد جدی کشت گونه پالونیا در ایران است. در یکی از مواضع تخصصی خود اعلام کرده: «ارزیابی علمی گونه‌های جنگلی حدود ۲۰ سال طول می‌کشد.» و افزوده: «گونه پالونیا ارزش اقتصادی برای تولید چوب را ندارد. کیفیت چوب این درخت پایین و سبک است و مناسب صنایع نیست.»

تخصص علمی عادل جلیلی چیست؟

تخصص اصلی جلیلی در حوزه‌های اکولوژی گیاهی، گیاه‌شناسی سیستماتیک، تنوع زیستی، اکولوژی مرتع، اکولوژی جنگل (به‌ویژه جنگل‌های هیرکانی شمال و ارسباران)، تئوری CSR گیاهان، مدلسازی اکوسیستم، حکمرانی منابع طبیعی، و بانک بذر خاک قرار می‌گیرد.

آیا عادل جلیلی همچنان فعال است؟

بله، دکتر عادل جلیلی به‌عنوان استاد پژوهش موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور و یکی از باسابقه‌ترین مدیران حوزه منابع طبیعی ایران، همچنان در عرصه آکادمیک-اجرایی فعال است. آخرین مواضع شاخص اخیر او ـ از جمله نقد جدی مصوبه «الزامات اصلاح ساختار کلان وزارت جهاد کشاورزی» در ۱۴۰۴، تحلیل بحران آب در سطح حوضه آبریز، نقد ساختاری به سیاست‌گذاری منابع طبیعی، و درخواست از رئیس‌جمهور پزشکیان برای اصلاح این مصوبه ـ بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های فارسی‌زبان داشته است.