بیوگرافی فائزه هاشمی؛ از ریاست کمیته المپیک تا فعالیت‌های سیاسی و چالش‌ها

فائزه هاشمی رفسنجانی یکی از جنجالی‌ترین، صریح‌الهجه‌ترین و شناخته‌شده‌ترین چهره‌های سیاسی زن در تاریخ معاصر ایران است. او به عنوان دختر آیت‌الله اکبر هاشمی رفسنجانی، نه‌تنها زیر سایه نام پدر نماند، بلکه با ورود به عرصه‌های مدیریت ورزشی، روزنامه‌نگاری، و سیاست کلان، مسیر مستقل و پرفرازونشیبی را برای خود رقم زد. فائزه هاشمی با تاسیس اولین روزنامه زنانه در جمهوری اسلامی و مواضع فراتر از چارچوب‌های سنتی جناح‌های سیاسی، همواره در کانون توجه رسانه‌ها و دادگاه‌های قضایی بوده است. در این مقاله به بررسی جامع زندگی، کارنامه ورزشی، فعالیت‌های سیاسی و مواضع چالش‌برانگیز او می‌پردازیم.

دوران کودکی، تحصیلات و پیشینه خانوادگی

فائزه هاشمی در دی ماه سال ۱۳۴۱ در تهران متولد شد. او سومین فرزند اکبر هاشمی رفسنجانی و عفت مرعشی است. رشد در خانواده‌ای که پدر آن یکی از استوانه‌های اصلی انقلاب ۱۳۵۷ و مدیریت کشور بود، او را از همان دوران نوجوانی در معرض ادبیات و تصمیم‌گیری‌های سیاسی قرار داد.

تحصیلات دانشگاهی و تخصص

فائزه هاشمی برخلاف فضای سنتی خانواده‌های مذهبی-سیاسی آن دوران، تحصیلات عالیه را در رشته‌های متنوعی دنبال کرد:

• لیسانس زبان انگلیسی

• لیسانس حقوق از دانشگاه آزاد اسلامی

• فوق لیسانس حقوق بین‌الملل

• دکتری حقوق حقوق بشر از واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد

تنوع تحصیلی او در حوزه‌های حقوقی، بعدها پایه‌های نظری مواضع او را در دفاع از حقوق زنان و نقد برخی ساختارهای قانونی تشکیل داد.

ورود به عرصه مدیریت ورزشی و تاسیس فدراسیون اسلامی ورزش زنان

یکی از درخشان‌ترین و کم‌نظیرترین دوره‌های فعالیت فائزه هاشمی، حضور او در عرصه ورزش زنان ایران در اواخر دهه ۶۰ و دهه ۷۰ خورشیدی است؛ دورانی که ورزش زنان به دلیل محدودیت‌های ایدئولوژیک عملاً به حاشیه رفته بود.

راه‌اندازی بازی‌های بانوان کشورهای اسلامی

او در سال ۱۳۶۹ فدراسیون اسلامی ورزش زنان را تاسیس کرد و ریاست آن را بر عهده گرفت. هدف اصلی این فدراسیون، ایجاد بستری برای ورزش حرفه‌ای زنان مسلمان با حفظ پوشش اسلامی بود. او موفق شد چهار دوره «بازی‌های بانوان کشورهای اسلامی» را در ایران برگزار کند. این اقدام، تحولی بزرگ در خروج ورزش زنان ایران از انزوا و ورود آن‌ها به میادین بین‌المللی ایجاد کرد؛ هرچند که همواره با مخالفت‌های شدید جریانات راست سنتی و مذهبی تندرو مواجه بود.

روزنامه زن و تحول در مطبوعات ایران

در آستانه دوران دوم خرداد و فضای باز سیاسی، فائزه هاشمی در مرداد ۱۳۷۷ اولین روزنامه اختصاصی زنان در ایران را با نام «روزنامه زن» منتشر کرد.

مواضع روزنامه زن و علت توقیف آن

این روزنامه به بررسی حقوقی و اجتماعی زنان، نقد قوانین طلاق، مهریه و حجاب اجباری می‌پرداخت. روزنامه زن به دلیل پوشش اخبار مربوط به فمینیست‌ها، انتشار پیام تبریک نوروزی فرح پهلوی و چاپ کاریکاتوری که دیه زنان را به چالش می‌کشید، ابتدا در فروردین ۱۳۷۸ توقیف موقت و سپس برای همیشه تعطیل شد. این نشریه گرچه عمر کوتاهی داشت، اما جریان جدیدی را در مطبوعات ایران پایه‌گذاری کرد.

ورود به مجلس پنجم؛ اوج محبوبیت سیاسی

فائزه هاشمی در انتخابات مجلس شورای اسلامی دوره پنجم (۱۳۷۴) به عنوان نامزد حزب کارگزاران سازندگی وارد رقابت شد. او با تکیه بر شعارهای مدرن، حمایت از حقوق زنان، آزادی‌های اجتماعی و ترویج دوچرخه‌سواری زنان، توانست با رای بسیار بالایی (به عنوان نفر دوم تهران پس از علی‌اکبر ناطق نوری) وارد مجلس شود. حضور او در مجلس با نطق‌های تند و دفاع از توسعه زیرساخت‌های ورزشی و فرهنگی زنان همراه بود. با این حال، او در انتخابات مجلس ششم نتوانست رای کافی برای ورود مجدد به پارلمان را کسب کند.

مواضع پس از سال ۱۳۸۸، دستگیری‌ها و زندان

نقطه عطف دگرگونی مواضع سیاسی فائزه هاشمی، انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۱۳۸۸ بود. او علناً از میرحسین موسوی حمایت کرد و در اعتراضات خیابانی پس از انتخابات حضور یافت.

بازداشت و محکومیت در سال ۱۳۹۰

به دلیل مصاحبه‌های تند با رسانه‌های بین‌المللی و به کار بردن عباراتی نظیر «اداره کشور توسط اراذل و اوباش»، او در اواخر سال ۱۳۹۰ به جرم فعالیت تبلیغی علیه نظام به ۶ ماه حبس تعزیری و ۵ سال محرومیت از فعالیت‌های سیاسی، فرهنگی و مطبوعاتی محکوم شد و دوران حبس خود را در زندان اوین سپری کرد.

مواضع جنجالی پس از مرگ پدر و بازداشت دوباره در ۱۴۰۱

پس از درگذشت اکبر هاشمی رفسنجانی در سال ۱۳۹۵، صراحت کلام فائزه هاشمی نه تنها کاهش نیافت، بلکه شدیدتر شد. او در اظهاراتی بی‌پرد، ساختارهای کلان نظام، سیاست‌های منطقه‌ای ایران و حتی اقدامات پدرش در دهه ۶۰ را نقد کرد. در جریان اعتراضات سال ۱۴۰۱ (پس از جان‌باختن مهسا امینی)، فائزه هاشمی به اتهام «تحریک اغتشاشگران» بازداشت و به ۵ سال حبس محکوم شد.

دیدگاه‌ها و تفکرات ساختار شکنانه

فائزه هاشمی را نمی‌توان در قالب اصلاح‌طلبی سنتی تعریف کرد. دیدگاه‌های او ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارد:

• نقد حجاب اجباری: او علی‌رغم اینکه خود همیشه از چادر استفاده می‌کند، بارها مخالفت صریح خود را با حجاب اجباری اعلام کرده است.

• دیدار با بهاییان: دیدار او با فریبا کمال‌آبادی (از رهبران جامعه بهایی ایران) پس از آزادی از زندان، جنجال عظیمی به پا کرد که حتی با واکنش منفی پدرش مواجه شد، اما او از این اقدام خود دفاع کرد.

• آرزوی پیروزی دونالد ترامپ: او در مصاحبه‌ای اعلام کرد که برای فشار بر تغییر سیاست‌های ایران، ترجیح می‌داد ترامپ دوباره رای بیاورد؛ موضعی که با برائت شدید برادرش، محسن هاشمی، مواجه شد.

جمع‌بندی

فائزه هاشمی رفسنجانی چهره‌ای است پارادوکسیکال؛ از یک سو فرزند یکی از معماران اصلی نظام جمهوری اسلامی است و از سوی دیگر به یکی از منتقدان ساختاری و زندانیان همان نظام تبدیل شده است. کارنامه او در توسعه ورزش زنان و تابوشکنی در مطبوعات غیرقابل انکار است. او هزینه‌های سنگینی برای اظهارات صریح خود پرداخت کرده و نشان داده است که حفظ مواضع شخصی‌اش را بر مصلحت‌سنجی‌های خانوادگی و حزبی ترجیح می‌دهد.

سوالات متداول 

۱. علت بازداشت فائزه هاشمی در سال ۱۴۰۱ چه بود؟ او در مهرماه ۱۴۰۱ به اتهام حضور در اعتراضات، تحریک به اغتشاش و انجام فعالیت‌های تبلیغی علیه امنیت کشور بازداشت و سپس به ۵ سال زندان محکوم شد.

۲. نقش فائزه هاشمی در ورزش زنان ایران چه بود؟ او بنیان‌گذار فدراسیون اسلامی ورزش زنان و طراح بازی‌های بانوان کشورهای اسلامی بود که نقش بسزایی در خروج ورزش زنان ایران از رکود پس از انقلاب داشت.

۳. روزنامه زن به چه دلیلی توقیف شد؟ این روزنامه به دلیل انتشار مواضع فمینیستی، چاپ پیام نوروزی فرح پهلوی و انتشار کاریکاتوری درباره دیه زنان در فروردین ۱۳۷۸ توقیف دائمی شد.